Wetenschap is geen orakel

Cors Visser & Chris Kruse

Dr.ir. Cors Visser is godsdienstsocioloog en directeur van Kerkpunt. Van 2009 tot 2020 was hij directeur van ForumC. ,

Botsing wetenschap en geloof onnodig, onnuttig en onlogisch

Het is weer zover: uitspraken van een gelovige wetenschapper leiden tot heftige discussies. Die heftigheid lijkt vaak gevoed te worden door drie misverstanden: wetenschappers zijn volstrekt neutrale feitenwaarnemers, de wetenschap verklaart alles en er vindt per definitie een botsing plaats tussen wetenschap en geloof.

 

Om met het eerste te beginnen: het is echt waar, wetenschappers zijn net mensen. Net als het humeur van rechters invloed kan hebben op de hoogte van de straf kan het waarnemingsvermogen van een wetenschapper beïnvloed worden door winst of verlies van zijn of haar favoriete voetbalclub. Mensen zijn geen machines. Het privéleven, emoties én de persoonlijke overtuigingen van mensen werken door in hun werk. En dat kan goed uitpakken. Zo kan het levensbeschouwelijke perspectief soms zelfs behulpzaam zijn bij het vinden of verklaren van fenomenen. Of zoals toponderzoeker en de niet-gelovige hoogleraar Dijkgraaf stelt over succesvolle gelovige wetenschappers als Newton en Einstein: “het is maar zeer de vraag of ze tot diepere inzichten waren gekomen als ze die religieuze gevoelens niet hadden gehad”.

 

Een tweede misverstand is dat wetenschap alles kan verklaren. Ja, er is sprake van grote wetenschappelijke vooruitgang en we weten steeds meer. Zo worden dagelijks nieuwe ontdekkingen gedaan. Maar hoewel de wetenschap heel veel van wat we nu kennen beschrijft, is voor lang niet alles nog een afdoende verklaring gevonden. Wetenschappelijke kennis wordt verkregen binnen vereenvoudigde modellen van de werkelijkheid. Een wetenschapper die eerlijk toegeeft dat er medisch gezien iets (nog) onverklaarbaars heeft plaatsgevonden, verdient dus een pluim voor zijn transparantie. Dat hij daarnaast als gelovige met een alternatieve verklaring komt, lijkt ons geen enkel probleem. Zeker niet als iemand genuanceerde bewoordingen gebruikt en openstaat voor wetenschappelijke toetsing van zijn uitspraken.

 

Een derde en veelgehoord misverstand is dat er per definitie een botsing zou zijn tussen geloof en wetenschap. De eerder aangehaalde professor Dijkgraaf noemt deze botsing niet alleen onnodig en onnuttig, maar zelfs onlogisch. En terecht. Geloof en wetenschap kunnen prima samengaan. Dat blijkt niet alleen uit de geschiedenis waarin tal van grote wetenschappers ongeneeslijk religieus waren en uit de tienduizenden gelovige wetenschappers die momenteel op deze wereld actief zijn. Belangrijker is het feit dat wetenschap haar begrenzingen heeft. Ondanks het feit dat de wetenschap ons veel leert over hoe het leven en de werkelijkheid in elkaar zit, kent wetenschappelijke kennis beperkingen. En die beperking ligt vooral bij de ‘waarom’ vraag. De wetenschap vertelt veel over het ‘wat’ en regelmatig over het ‘hoe’. Zo kan de wetenschap vertellen wat een bepaalde ziekte inhoudt en hoe die ziekte ontstaat. Maar de wetenschap vertelt niet ‘waarom’ iemand die ziekte heeft. Het waarom is niet wetenschappelijk te achterhalen. Wie dat wel beweert, maakt van de wetenschap een orakel van Delphi. Stel een vraag en er komt altijd wel een antwoord uit, ook op levensbeschouwelijke vragen. Dat wetenschap de enige manier zou zijn om kennis over het wat, hoe én waarom te geven, is geen wetenschappelijke uitspraak, maar een levensbeschouwelijke. En ja, dat gaat botsen met een religieuze overtuiging. Maar dat is geen botsing tussen geloof en wetenschap, maar een botsing tussen twee levensovertuigingen.

 

Cors Visser en Chris Kruse, respectievelijk directeur ForumC, (centrum voor geloof, wetenschap en samenleving) en bijzonder hoogleraar geneesmiddelenonderzoek. Een ingekorte versie van dit opiniestuk verscheen in de Trouw van 5 maart 2013.

Zij reageren op het artikel in Trouw ‘Universiteit Maastricht in de ban van “goddelijke genezing”‘, dat verscheen naar aanleiding van een video-interview op deze site: ‘Waarom is er ziekte als God er is?’

 

 

 

Nu jij!

Wat denk jij? Ben jij het hiermee eens? Of juist totaal niet? Reageer hieronder!

  1. Martin 5 maart 2013 at 20:32

    “Zo kan de wetenschap vertellen wat een bepaalde ziekte inhoudt en hoe die ziekte ontstaat. Maar de wetenschap vertelt niet ‘waarom’ iemand die ziekte heeft. Het waarom is niet wetenschappelijk te achterhalen. Wie dat wel beweert, maakt van de wetenschap een orakel van Delphi.”

    Wie beweert dat dan?

    De auteurs menen blijkbaar dat er zo’n ‘waarom’ moet zijn: “Het waarom” – waarom denken zij dat?

  2. Marcel 7 maart 2013 at 15:19

    “Waarom”, die vraag stellen wetenschappers zich ook altijd toch?

    Vanwaar uw verontwaardiging?

  3. Johannes 8 maart 2013 at 12:46

    “Een wetenschapper die eerlijk toegeeft dat er medisch gezien iets (nog) onverklaarbaars heeft plaatsgevonden, verdient dus een pluim voor zijn transparantie. Dat hij daarnaast als gelovige met een alternatieve verklaring komt, lijkt ons geen enkel probleem. Zeker niet als iemand genuanceerde bewoordingen gebruikt en openstaat voor wetenschappelijke toetsing van zijn uitspraken.” schrijven Cors Visser en Chris Kruse.

    Dat zo’n wetenschapper als gelovige met een alternatieve verklaring komt, lijkt mij juist wel een probleem. Niet natuurlijk als hij “openstaat voor wetenschappelijke toetsing van zijn uitspraken”, maar dan heeft hij ook niet als gelovige gesproken, maar gewoon als wetenschapper, die wetenschappelijke vermoedens uitte. Wat voor soort uitspraken stellen Visser en Kruse zich anders voor als acceptabele medische uitspraken die iemand niet als wetenschapper, maar als gelovige kan doen?

    Het derde “misverstand” lijkt erg veel op het tweede: de wetenschap kent beperkingen, wetenschappers weten niet alles. Visser en Kruse menen dat zij vooral geen antwoord weten op waarom?-vragen. Ik denk dat zij daar overdreven de nadruk op leggen. Zo kan het antwoord op de vraag ‘wat’ iemand voor ziekte heeft (“cholera”) en ‘hoe’ hij eraan gekomen is (“besmet water gedronken”) vaak wel degelijk gevolgd worden door een antwoord op de vraag ‘waarom’? (“Veel levensvormen kunnen alleen voortbestaan ten koste van andere levensvormen. U leeft van planten en dieren, de cholerabacterie leeft van u.”)
    Als wetenschappers zulke antwoorden niet kunnen geven, zullen ze, als het goed is, hun mond houden, dat geldt zowel voor de wat-, de hoe- als de waarom-vragen. Gaan ze toch “antwoorden” geven – als fantast, fraudeur of gelovige, dat doet er niet zoveel toe – dan doen ze inderdaad orakel-uitspraken (“U hebt het amulet van de medicijnman niet goed gepoetst”, “U verdient straf voor uw zonden”, enz.)

    Er hoeft niet “per definitie een botsing” te zijn tussen geloof en wetenschap, maar een groot verschil is toch wel dat wetenschappers uitspraken doen die falsificeerbaar zijn, “per definitie” onder kritiek staan van andere wetenschappers (het is een ‘open’ denksysteem), terwijl gelovigen dàt nu juist niet doen. Wetenschap is inderdaad geen orakel – maar geloof juist wel. Wat kan het anders zijn?

  4. Ilse 9 maart 2013 at 11:56

    Misschien loopt de natuurwetenschap wel tegen de grenzen van het mentaal aan?
    Zouden al deze botsingen tussen geloof en wetenschap er niet op gaan uitdraaien dat de mens op zoek gaat naar een andere kennisbron?

  5. arjen 12 maart 2013 at 19:10

    Wetenschap betekent volgens mij in de eerste plaats waarheidsvinding. Oprechte waarheidsvinding.
    Het christelijk geloof kent veel wonderen, maar ook in de geschiedenis van de mens wemelt het van verschijnselen die we bovennatuurlijk noemen omdat ze niet passen binnen een natuurwetenschappelijk concept.
    Echte wetenschap gaat op zoek naar de waarheid omtrent deze verschijnselen. Moeilijk, want deze verschijnselen passen niet in de laboratoriumschema’s.
    Seculieren doen de verschijnselen graag af als ‘bedrog’. ‘fantasmen’, ‘hallucinaties’, ‘placebo-effecten’, ‘misleidingen’ e.d.
    In veel gevallen kan zo’n verklaring inderdaad terecht zijn, maar er blijven toch nog veel voorbeelden over waar zo’n verklaring onmogelijk van toepassing kan zijn.
    Het is niet een wetenschappelijke benadering als men vervolgens deze verschijnselen negeert omdat ze niet passen binnen het laboratoriumconcept van de instant-herhaalbaarheid.
    Aangezien we met intelligenties te maken hebben, liggen de normen vanzelfsprekend anders dan bij onderzoek van dode materie.
    Zich verdiepen in de bijbelse geschiedenissen en deze aanvaarden, kan zeer beslist een wetenschappelijke houding zijn.

  6. Johan 13 maart 2013 at 09:19

    Dat een dergelijke discussie gevoerd wordt, zegt van alles over de grenzen die wij als mens trekken. Dit wijst op een grote verdeeldheid die voortspruit uit een verstand dat alles opdeelt. De vraag die daaruit volgt, is of er dan een mogelijkheid bestaat om tot een grotere eenheid te komen. Zijn er nog niet ontdekte kennisbronnen in onszelf die ons in staat stellen de wereld meer vanuit een ‘eenheidsweten’ te beschouwen en te onderzoeken?

Comments are closed.