11 oktober 2021 / 

Science Fiction onderzoekt relatie geloof en wetenschap

De relatie tussen geloof en science fiction is veelzijdig, maar kan ook helpen bij het nadenken over de vraag wat het betekent om mens te zijn.

Science fiction auteur L. Ron Hubbard zei ooit dat je als je rijk wilde worden een religie moest beginnen. Hij voegde de daad bij het woord en werd met zijn boek ‘Dianetics: The evolution of science’ grondlegger van Scientology, een geloofsgemeenschap die een meer dan behoorlijke omzet draait.

Oplichterij

Met deze anekdote begint Amanda Rees, wetenschapshistoricus aan de universiteit van York (VK) een essay in het online magazine Noema waarin ze de relatie tussen religie en science fiction (SF) onderzoekt. Er zijn nogal wat SF auteurs geweest die negatief over religie schreven. Wetenschap zou religie overbodig hebben gemaakt, en in veel boeken spelen religieuze machthebbers een twijfelachtige rol.

Vaak wordt religie als oplichterij weggezet, maar er zijn ook positievere beschrijvingen. Rees noemt een aantal boeken (zoals Planet of the Apes) waarin religie in tijden van grote chaos juist bescherming biedt aan kennis. Ook biedt SF de mogelijkheid om scenario’s door te spelen, bijvoorbeeld over de vraag of kunstmatig intelligente systemen een ‘ziel’ hebben. Ze haalt een aantal episodes uit Star Trek: Next Generation aan waarin de mensachtige robot Data de grens tussen mens en machine onderzoekt. SF is op deze manier geschikt om vragen te onderzoeken die de ontwikkeling van Kunstmatige Intelligentie opwerpt.

Frankenstein

Verder laat SF zien wat er gebeurt wanneer mensen zelf leven gaan scheppen. Frankenstein van Mary Shelley is hiervan een bekend voorbeeld. Viktor Frankenstein schept een levend wezen, maar kan die verantwoordelijkheid niet aan. Hij faalt niet zozeer als schepper, maar wel als vader, stelt Rees, door zijn schepping geen naam te geven en niet voor hem te zorgen. Ook op deze manier helpt SF om thema’s te doordenken die raken aan religie.

Er is ook veel religiekritiek in SF verhalen. Rees gaat uitgebreid in op de roman ‘Stranger in a strange land’ (een verwijzing naar Exodus 2:22) van Robert A. Heinlein, over een mens, Valentine Michael Smith, die door bewoners van Mars is opgevoed, en daar ook hun religie heeft aangenomen. Hij sticht vervolgens een ‘Marsiaanse’ kerk op aarde, maar wordt daar beschuldigd van Godslastering en uiteindelijk gestenigd.

Vertrouwen

Het boek is een kritiek op religie en steekt de draak met belangrijke concepten van het christendom, maar geeft volgens Rees ook een interessante kijk op de relatie tussen religie en wetenschap. Het Marsiaanse geloof draait om het concept ‘grok’, een vorm van begrijpen van de natuur die de gelovige ook macht over dingen geeft. Rees legt het verband naar de concept van het leren kennen van God door het ‘boek van de natuur’ te bestuderen.

De conclusie van Rees is dat SF laat zien hoe fundamenteel religie is voor de samenleving, net als wetenschap. Beide zijn nodig om te bepalen wat het betekent om mens te zijn. Geloof en vertrouwen horen bovendien net zo goed bij wetenschap als bij theologie.

Bron: Amanda Rees, Tales Of Technology And Faith

Afbeelding: Coverillustratie van ‘Stranger in a strange land’ van Robert A. Heinlein.