Geschreven door Maria Groen-Blokhuis / 

2 december 2023 / 

Scheepers, Mensen zijn ingewikkeld (2021)

Kunnen we psychische problemen begrijpen als hersenstoornissen, als ziekte? Floortje Scheepers stelt dat deze voorstelling van zaken niet juist is en dat menselijk gedrag te complex is om volledig te doorgronden. In haar boek ‘Mensen zijn ingewikkeld’ doet ze een dappere poging een alternatief te schetsen, hoewel nog weinig concreet wordt hoe dit er in de dagelijkse praktijk uit moet gaan zien. Dat is dan wel weer in lijn met haar stelling dat ook zij de waarheid niet in pacht heeft en dat al ons handelen in de geestelijke gezondheidszorg ‘prachtig ploeteren’ is.

Floortje Scheepers, psychiater en hoogleraar innovatie in de ggz, voegt zich bij een groeiende groep psychiaters die zich kritisch uitspreken over de ggz, bij voorkeur in de vorm van een boek. Jim van Os, Damiaan Denys, Dirk de Wachter, Esther van Fenema en Gerrit Glas hebben eerder geschreven over de medicalisering van psychische klachten en de samenhang met maatschappelijke veranderingen als secularisatie, maakbaarheidsdenken en het toegenomen individualisme.

Floortje Scheepers focust in haar boek met name op ons denken over psychische stoornissen. Ze beschrijft hoe we psychische problemen steeds meer als hersenstoornissen zijn gaan zien, als ziektes die we met natuurwetenschappelijk onderzoek kunnen doorgronden. In haar boek verheldert ze de tekortkomingen van dit medisch model en pleit ze ervoor bescheiden te zijn over wat we weten over psychisch lijden. We zullen mentale ontregeling nooit volledig begrijpen omdat menselijk gedrag simpelweg te complex en te dynamisch is: mensen zijn nu eenmaal ingewikkeld. Ze suggereert dat het omarmen van deze complexiteit een belangrijke stap is in het verbeteren van de zorg. De ggz wordt dan een plek waarin niet zozeer gedacht wordt vanuit de vraag wat er aan de hand is, maar die aangeeft wat er nodig is om weer verder te kunnen. Daarbij is er aandacht voor de problemen en de mogelijkheden tot herstel op allerlei levensterreinen, waaronder sociaal-maatschappelijk functioneren en zingeving. Centraal staat een gelijkwaardige dialoog waarin ruimte is voor meerdere perspectieven, onder andere door ook het perspectief van de directe omgeving en dat van ervaringsdeskundigen te betrekken.

Het boek heeft een verrassende structuur, waarbij na elk hoofdstuk een reflectiesessie wordt beschreven waarin twee of drie mensen  reflecteren op het hoofdstuk en op de vraag wat de kern is van mentale ontregeling. Het is een gewaagde poging vorm te geven aan het geloof van Scheepers in collectieve intelligentie en het uitwisselen van perspectieven om uiteindelijk dichter bij de waarheid te komen. Het effect hiervan is tweeledig: aan de ene kant komen er boeiende mensen aan het woord en wint het boek aan veelkleurigheid. Tegelijkertijd vraagt het veel van de lezer; de sessies worden bijna letterlijk in tekst weergegeven waardoor je als lezer zelf hard aan het werk moet om de rode draad te ontwarren. Ook is er een harde stijlbreuk: terwijl Scheepers zelf toegankelijk schrijft, in klare taal en met veel voorbeelden, reflecteren de deelnemers er op los in experttermen als intersubjectiviteit, attractoren en Verdinglichung. Of veel lezers door deze reflectiesessies overtuigd worden van de kracht van collectieve intelligentie is de vraag; wel worden ze gedwongen mee te doen met het ‘prachtig ploeteren’ dat Scheepers beoogd.

Als één van de acht kernhoogleraren psychiatrie heeft Floortje Scheepers een belangrijke positie in het debat over de toekomst van de psychiatrie. Waar decennia lang de biologische psychiatrie en het medisch model de boventoon hebben gevoerd lijkt er sprake van een kantelpunt waarbij een bredere visie op psychisch lijden terrein wint. Dit boek is een vlot geschreven en toegankelijk pleidooi voor zo’n brede visie en nodigt uit tot verdere doordenking van ons begrip van psychisch lijden en de mogelijkheden voor het verbeteren van de zorg. Voor veel christelijke hulpverleners in de GGZ zal de ruimte die er daarbij voor zingeving gevraagd wordt een welkome verandering zijn.

Scheepers, F. Mensen zijn ingewikkeld. Een pleidooi voor acceptatie van de werkelijkheid en het loslaten van modeldenken (2021). Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam.

.

Maria Groen-Blokhuis

Maria Groen-Blokhuis is psychiater bij Mentaal Beter. Eerder promoveerde zij op een proefschrift over de genetica van aandachtsproblemen. Ze is redacteur bij Geloof en Wetenschap.