Home » Opinie » Nieuwjaarswensen

Nieuwjaarswensen

By | Categorieën: Opinie | Gepubliceerd Op: 13 januari 2015 | 4.4 min read |
Opinie

Nieuwjaarsbrieven lezen! Het benadrukt het hoopvolle karakter van de overgang van oud naar nieuw. Een nieuw jaar kondigt zich aan, en hoewel het oude jaar niet zomaar wordt vergeten en iedereen weet dat de gebeurtenissen van gisteren ook morgen nog hun gevolgen zullen hebben, houdt die aankondiging toch de belofte van een nieuw begin in, en de hoop dat onze wensen zullen uitkomen, dat wat komen gaat beter zal zijn dan wat geweest is.

 

Verwachten van toekomst

In wezen is dat een heel herkenbaar perspectief op het verschrijden van de tijd voor christenen, die immers gewend zijn om vanuit een eschatologische verwachting te leven. Onder andere de bekende theoloog Jürgen Moltmann wijst er ons op dat eschatologie in wezen niets anders is dan het inherent toekomstgericht karakter van christelijk scheppingsgeloof. Meer nog: vanuit dit op de toekomst betrokken scheppingsgeloof, meent Moltmann, hopen christenen op de nieuwe schepping van hemel en aarde en worden zij geroepen tot trouw aan de aarde.[1] Zowel scheppingsgeloof als geloof in de komst van Gods Rijk vormen centrale elementen van de christelijke traditie, uitgedrukt in krachtige verhalen, symbolen en metaforen. Dat scheppingsgeloof en die eschatologische hoop zijn het waard om doorgegeven te worden en de kans te krijgen om volgende generaties op te roepen om te zoeken, in hun concrete context, naar wat trouw aan de aarde kan inhouden.

Trouw aan traditie?

Maar misschien houdt trouw aan de aarde in ónze context, in het licht van de recente gebeurtenissen in Frankrijk en vele andere plaatsen, op de eerste plaats in dat we dienen na te denken over wat trouw aan een geloofstraditie inhoudt. Die gedachtensprong verdient enige toelichting. Vanuit de dialoog tussen religie en wetenschap is het verleidelijk om alleen te zien hoe religie een bijdrage kan leveren aan de opbouw van een betere wereld. De reflectie van Moltmann is een mooi voorbeeld van hedendaagse scheppingstheologie. Het is het soort theologie dat relevant kan zijn voor de manier waarop gelovigen met onze planeet omgaan, doordat het oude metaforen en symbolen helpt ontsluiten. Maar kunnen alle metaforen en symbolen vandaag nog ontsloten worden? Kunnen alle verhalen vandaag nog oriëntatie bieden? Het is een vraag die heel scherp gesteld wordt door de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett, die religieuze tradities vergelijkt met een zwembad in je tuin. Als je geen hek rond je zwembad plaatst, kan je verantwoordelijk worden gehouden voor eventuele ongelukken. Volgens hem dragen gelovigen eenzelfde soort verantwoordelijkheid voor hun geloofstraditie.[2] Nu denk ik dat vele gelovigen Dennett niet nodig hebben om te beseffen dat niet alles wat in naam van God wordt gedaan ook op Gods goedkeuring kan rekenen. Een sprekend voorbeeld is de Gentse imam Brahim Laytouss die na de aanslagen in Frankrijk opriep tot een ‘update van de Koran’.[3] Mogelijk kan het vakgebied ’religion and science’ ons helpen om te begrijpen wat zo’n oproep tot verandering kan inhouden.

Trouw aan de ultieme realiteit

Het gaat daarbij immers niet om een aanpassing van een geloofstraditie aan de maatschappelijke context, waarbij wat wel of niet aanvaardbaar is buiten de geloofsgemeenschap bepaald wordt. Theoloog Gerd Theissen beschrijft hoe bijbelteksten kunnen geïnterpreteerd worden vanuit de worsteling van mensen om, dankzij culturele evolutie, steeds meer los te komen van biologische imperatieven, zoals het eigen overleven of het overleven van de eigen groep.[4] Hoewel Theissen’s benadering van culturele evolutie intussen op een aantal punten wat gedateerd is, geeft zijn werk in ieder geval wel aan dat het niet alleen mogelijk is om culturele evolutie en openbaring sámen te denken, maar vooral dat dit tot vruchtbare theologische reflecties kan leiden. Theissen spreekt over het vervangen van wat hij als ‘harde’ selectie ziet (biologische evolutie) door ‘zachte’ selectie (culturele evolutie), zodat leven kan bloeien waar dat voorheen niet kon. Religie is daarbij van centraal belang. Theissen ziet veranderingen in cultuur als pogingen van de mens om zich aan te passen aan de ‘ultieme realiteit’, om de realiteit van God te begrijpen.[5] Wanneer een religieuze traditie verandert, gaat het dus nooit louter om een aanpassing aan de wereld waarin gelovigen leven. Het gaat ook, in de eerste plaats, om een aanpassing aan de ultieme grond van die wereld.

Hoop voor de toekomst

In de drie Abrahamitische godsdiensten wordt geloofd dat God de wereld vanuit Zijn liefde schiep. Mogelijk kunnen inzichten uit evolutionaire studies van cultuur en religie gelovigen helpen om te begrijpen waarom bepaalde verhalen, metaforen en symbolen die liefdevolle God eerder verhullen dan openbaren. Misschien helpt dit hen ook om zich aan te passen aan de openbaring van de ultieme realiteit in hun context. En misschien kan religie, op haar beurt, de mens dan weer een stapje verder helpen om ‘harde’ selectie achter zich te laten en het leven ten volle te laten bloeien, op manieren die we nu nog niet kunnen voorzien. Als dat geen nieuwjaarswens is!

Noten:
[1] Jürgen Moltmann, God in Creation. An ecological doctrine of creation. The Gifford Lectures 1984-1985, Londen, SCM Press Ltd., 1985
[2] Daniel Dennett, Breaking the Spell, Viking, New York, 2006, p. 298-299
[3] http://www.standaard.be/cnt/dmf20150109_01466018
[4] Gerd Theissen, Biblical Faith, Minneapolis, Augsburg Fortress, 1985, vertaling van Gerd Theissen, Biblische Glaube in evolutionärer Sicht, München, Christian Kaiser Verlag, 1984
[5] Gerd Theissen, Biblical Faith, loc. 1519 (Kindle)

Beeld: Wikipedia

Over de Auteurs: Tom Uytterhoeven

Home » Opinie » Nieuwjaarswensen

Nieuwjaarswensen

By | Categorieën: Opinie | Gepubliceerd Op: 13 januari 2015 | 4.4 min read |
Opinie

Nieuwjaarsbrieven lezen! Het benadrukt het hoopvolle karakter van de overgang van oud naar nieuw. Een nieuw jaar kondigt zich aan, en hoewel het oude jaar niet zomaar wordt vergeten en iedereen weet dat de gebeurtenissen van gisteren ook morgen nog hun gevolgen zullen hebben, houdt die aankondiging toch de belofte van een nieuw begin in, en de hoop dat onze wensen zullen uitkomen, dat wat komen gaat beter zal zijn dan wat geweest is.

 

Verwachten van toekomst

In wezen is dat een heel herkenbaar perspectief op het verschrijden van de tijd voor christenen, die immers gewend zijn om vanuit een eschatologische verwachting te leven. Onder andere de bekende theoloog Jürgen Moltmann wijst er ons op dat eschatologie in wezen niets anders is dan het inherent toekomstgericht karakter van christelijk scheppingsgeloof. Meer nog: vanuit dit op de toekomst betrokken scheppingsgeloof, meent Moltmann, hopen christenen op de nieuwe schepping van hemel en aarde en worden zij geroepen tot trouw aan de aarde.[1] Zowel scheppingsgeloof als geloof in de komst van Gods Rijk vormen centrale elementen van de christelijke traditie, uitgedrukt in krachtige verhalen, symbolen en metaforen. Dat scheppingsgeloof en die eschatologische hoop zijn het waard om doorgegeven te worden en de kans te krijgen om volgende generaties op te roepen om te zoeken, in hun concrete context, naar wat trouw aan de aarde kan inhouden.

Trouw aan traditie?

Maar misschien houdt trouw aan de aarde in ónze context, in het licht van de recente gebeurtenissen in Frankrijk en vele andere plaatsen, op de eerste plaats in dat we dienen na te denken over wat trouw aan een geloofstraditie inhoudt. Die gedachtensprong verdient enige toelichting. Vanuit de dialoog tussen religie en wetenschap is het verleidelijk om alleen te zien hoe religie een bijdrage kan leveren aan de opbouw van een betere wereld. De reflectie van Moltmann is een mooi voorbeeld van hedendaagse scheppingstheologie. Het is het soort theologie dat relevant kan zijn voor de manier waarop gelovigen met onze planeet omgaan, doordat het oude metaforen en symbolen helpt ontsluiten. Maar kunnen alle metaforen en symbolen vandaag nog ontsloten worden? Kunnen alle verhalen vandaag nog oriëntatie bieden? Het is een vraag die heel scherp gesteld wordt door de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett, die religieuze tradities vergelijkt met een zwembad in je tuin. Als je geen hek rond je zwembad plaatst, kan je verantwoordelijk worden gehouden voor eventuele ongelukken. Volgens hem dragen gelovigen eenzelfde soort verantwoordelijkheid voor hun geloofstraditie.[2] Nu denk ik dat vele gelovigen Dennett niet nodig hebben om te beseffen dat niet alles wat in naam van God wordt gedaan ook op Gods goedkeuring kan rekenen. Een sprekend voorbeeld is de Gentse imam Brahim Laytouss die na de aanslagen in Frankrijk opriep tot een ‘update van de Koran’.[3] Mogelijk kan het vakgebied ’religion and science’ ons helpen om te begrijpen wat zo’n oproep tot verandering kan inhouden.

Trouw aan de ultieme realiteit

Het gaat daarbij immers niet om een aanpassing van een geloofstraditie aan de maatschappelijke context, waarbij wat wel of niet aanvaardbaar is buiten de geloofsgemeenschap bepaald wordt. Theoloog Gerd Theissen beschrijft hoe bijbelteksten kunnen geïnterpreteerd worden vanuit de worsteling van mensen om, dankzij culturele evolutie, steeds meer los te komen van biologische imperatieven, zoals het eigen overleven of het overleven van de eigen groep.[4] Hoewel Theissen’s benadering van culturele evolutie intussen op een aantal punten wat gedateerd is, geeft zijn werk in ieder geval wel aan dat het niet alleen mogelijk is om culturele evolutie en openbaring sámen te denken, maar vooral dat dit tot vruchtbare theologische reflecties kan leiden. Theissen spreekt over het vervangen van wat hij als ‘harde’ selectie ziet (biologische evolutie) door ‘zachte’ selectie (culturele evolutie), zodat leven kan bloeien waar dat voorheen niet kon. Religie is daarbij van centraal belang. Theissen ziet veranderingen in cultuur als pogingen van de mens om zich aan te passen aan de ‘ultieme realiteit’, om de realiteit van God te begrijpen.[5] Wanneer een religieuze traditie verandert, gaat het dus nooit louter om een aanpassing aan de wereld waarin gelovigen leven. Het gaat ook, in de eerste plaats, om een aanpassing aan de ultieme grond van die wereld.

Hoop voor de toekomst

In de drie Abrahamitische godsdiensten wordt geloofd dat God de wereld vanuit Zijn liefde schiep. Mogelijk kunnen inzichten uit evolutionaire studies van cultuur en religie gelovigen helpen om te begrijpen waarom bepaalde verhalen, metaforen en symbolen die liefdevolle God eerder verhullen dan openbaren. Misschien helpt dit hen ook om zich aan te passen aan de openbaring van de ultieme realiteit in hun context. En misschien kan religie, op haar beurt, de mens dan weer een stapje verder helpen om ‘harde’ selectie achter zich te laten en het leven ten volle te laten bloeien, op manieren die we nu nog niet kunnen voorzien. Als dat geen nieuwjaarswens is!

Noten:
[1] Jürgen Moltmann, God in Creation. An ecological doctrine of creation. The Gifford Lectures 1984-1985, Londen, SCM Press Ltd., 1985
[2] Daniel Dennett, Breaking the Spell, Viking, New York, 2006, p. 298-299
[3] http://www.standaard.be/cnt/dmf20150109_01466018
[4] Gerd Theissen, Biblical Faith, Minneapolis, Augsburg Fortress, 1985, vertaling van Gerd Theissen, Biblische Glaube in evolutionärer Sicht, München, Christian Kaiser Verlag, 1984
[5] Gerd Theissen, Biblical Faith, loc. 1519 (Kindle)

Beeld: Wikipedia

Over de Auteurs: Tom Uytterhoeven