Home » Dossier » Filosofie » Meer over spinnen, bijen en de moraal

Meer over spinnen, bijen en de moraal

By | Categorieën: Filosofie, Opinie | Gepubliceerd Op: 12 juli 2015 | 3 min read |

Als je een potentiële bijenkoningin was geweest had je geen kwaad gezien in het afmaken van je zussen, de andere potentiële koninginnen. Kun je uit zulke overwegingen concluderen dat er geen objectieve moraal bestaat, geen objectieve feiten over goed en kwaad? Een tijdje geleden vertelde ik hier waarom ik geloof van niet. Toen schreef ik ook dat ik later nog eens op dit onderwerp zou terugkomen en die belofte wil ik nu inlossen.

Stel eens dat je overtuigd bent dat er wel objectieve morele feiten bestaan. Zo lang we geen idee hebben van wat die feiten zijn, hebben we daar niks aan. En juist hier zorgt evolutie voor problemen, zo denken diverse filosofen. Dat werkt als volgt.

Onze ideeën over goed en kwaad zijn vast en zeker beïnvloed door evolutie. Dat kan niet anders als wij geëvolueerde wezens zijn. Bovendien is het opvallend hoeveel van onze morele opvattingen overduidelijk gunstig zijn voor onze overlevingskansen en de verspreiding van onze genen: we zien het als onze plicht om goed voor onze kinderen te zorgen, het is goed om iets terug te doen als iemand die ons geholpen heeft, mensen die anderen moedwillig beschadigen verdienen straf, enzovoort.

Toevalstreffers

Die invloed moet echter vrijwel zeker verstorend zijn geweest. Want waarom zou evolutie ervoor zorgen dat onze opvattingen precies aansluiten bij de morele feiten? Evolutie draait alleen om overleven en niet om morele waarheid. De kans dat evolutionaire invloeden ons toevallig naar de morele feiten hebben geleid is net zo klein als de kans dat je geblinddoekt en slaapdronken een dartwedstrijd wint: miniem dus. Als we al correcte morele overtuigingen hebben, dan zijn dat in het beste geval toevalstreffers en zeker geen kennis. De sombere conclusie is dus dat, zelfs als er morele feiten bestaan, we er in ieder geval geen kennis van hebben.

Toont dit argument dan aan dat het toch een verloren zaak is voor morele feiten en kennis? Volgens mij niet, want er zijn onderweg nogal forse aannames gedaan, waar je grote vraagtekens bij kunt plaatsen. Ik houd het hier bij één cruciaal punt.

Niet zo voordelig

Zijn onze morele opvattingen inderdaad diepgaand door evolutie beïnvloed? De voorbeelden boven suggereren van wel, maar je kunt daar eenvoudig andere voorbeelden tegenover stellen. We geloven dat het goed is om kleine dieren niet te mishandelen, dat we hulpbehoevende vreemdelingen horen te helpen, dat we rekening moeten houden met toekomstige generaties en dat we onrechtvaardig machtsmisbruik aan de kaak moeten stellen. Zulke opvattingen zijn althans op het eerste gezicht allemaal niet zo evolutionair voordelig.

Verfijnd en verbeterd

Ligt het niet veel meer voor de hand dat evolutionaire invloeden ons hebben uitgerust met wat primitieve ideeën over goed en kwaad, maar dat we die vervolgens door empathie, reflectie, gedachte-experimenten en zorgvuldig redeneren hebben verfijnd en verbeterd? Als dat klopt, dan is de invloed van evolutie op onze uiteindelijke morele opvattingen tamelijk beperkt en gaat de rest van het argument eenvoudigweg niet op. Bovendien is het veel aannemelijker dat dit soort reflectie en denkwerk ons op het spoor van morele feiten kan zetten. Door zorgvuldig nadenken ontdekken we bijvoorbeeld ook wiskundige waarheden en wegen we de kracht van argumenten af. Wie dus zou willen tegenwerpen dat ook ons denken en onze reflectie diepgaand verstoord is door evolutionaire invloed, maakt waarschijnlijk meer kapot dan hem of haar lief is.

Er valt ongetwijfeld nog een hoop te leren over de evolutionaire wortels van onze morele denkbeelden, maar één ding wat we er niet van kunnen leren is dat geloof in een objectieve moraal onhoudbaar is geworden.

Beeld: een behangersbij / Wikipedia

Over de Auteurs: Jeroen de Ridder

Home » Dossier » Filosofie » Meer over spinnen, bijen en de moraal

Meer over spinnen, bijen en de moraal

By | Categorieën: Filosofie, Opinie | Gepubliceerd Op: 12 juli 2015 | 3 min read |

Als je een potentiële bijenkoningin was geweest had je geen kwaad gezien in het afmaken van je zussen, de andere potentiële koninginnen. Kun je uit zulke overwegingen concluderen dat er geen objectieve moraal bestaat, geen objectieve feiten over goed en kwaad? Een tijdje geleden vertelde ik hier waarom ik geloof van niet. Toen schreef ik ook dat ik later nog eens op dit onderwerp zou terugkomen en die belofte wil ik nu inlossen.

Stel eens dat je overtuigd bent dat er wel objectieve morele feiten bestaan. Zo lang we geen idee hebben van wat die feiten zijn, hebben we daar niks aan. En juist hier zorgt evolutie voor problemen, zo denken diverse filosofen. Dat werkt als volgt.

Onze ideeën over goed en kwaad zijn vast en zeker beïnvloed door evolutie. Dat kan niet anders als wij geëvolueerde wezens zijn. Bovendien is het opvallend hoeveel van onze morele opvattingen overduidelijk gunstig zijn voor onze overlevingskansen en de verspreiding van onze genen: we zien het als onze plicht om goed voor onze kinderen te zorgen, het is goed om iets terug te doen als iemand die ons geholpen heeft, mensen die anderen moedwillig beschadigen verdienen straf, enzovoort.

Toevalstreffers

Die invloed moet echter vrijwel zeker verstorend zijn geweest. Want waarom zou evolutie ervoor zorgen dat onze opvattingen precies aansluiten bij de morele feiten? Evolutie draait alleen om overleven en niet om morele waarheid. De kans dat evolutionaire invloeden ons toevallig naar de morele feiten hebben geleid is net zo klein als de kans dat je geblinddoekt en slaapdronken een dartwedstrijd wint: miniem dus. Als we al correcte morele overtuigingen hebben, dan zijn dat in het beste geval toevalstreffers en zeker geen kennis. De sombere conclusie is dus dat, zelfs als er morele feiten bestaan, we er in ieder geval geen kennis van hebben.

Toont dit argument dan aan dat het toch een verloren zaak is voor morele feiten en kennis? Volgens mij niet, want er zijn onderweg nogal forse aannames gedaan, waar je grote vraagtekens bij kunt plaatsen. Ik houd het hier bij één cruciaal punt.

Niet zo voordelig

Zijn onze morele opvattingen inderdaad diepgaand door evolutie beïnvloed? De voorbeelden boven suggereren van wel, maar je kunt daar eenvoudig andere voorbeelden tegenover stellen. We geloven dat het goed is om kleine dieren niet te mishandelen, dat we hulpbehoevende vreemdelingen horen te helpen, dat we rekening moeten houden met toekomstige generaties en dat we onrechtvaardig machtsmisbruik aan de kaak moeten stellen. Zulke opvattingen zijn althans op het eerste gezicht allemaal niet zo evolutionair voordelig.

Verfijnd en verbeterd

Ligt het niet veel meer voor de hand dat evolutionaire invloeden ons hebben uitgerust met wat primitieve ideeën over goed en kwaad, maar dat we die vervolgens door empathie, reflectie, gedachte-experimenten en zorgvuldig redeneren hebben verfijnd en verbeterd? Als dat klopt, dan is de invloed van evolutie op onze uiteindelijke morele opvattingen tamelijk beperkt en gaat de rest van het argument eenvoudigweg niet op. Bovendien is het veel aannemelijker dat dit soort reflectie en denkwerk ons op het spoor van morele feiten kan zetten. Door zorgvuldig nadenken ontdekken we bijvoorbeeld ook wiskundige waarheden en wegen we de kracht van argumenten af. Wie dus zou willen tegenwerpen dat ook ons denken en onze reflectie diepgaand verstoord is door evolutionaire invloed, maakt waarschijnlijk meer kapot dan hem of haar lief is.

Er valt ongetwijfeld nog een hoop te leren over de evolutionaire wortels van onze morele denkbeelden, maar één ding wat we er niet van kunnen leren is dat geloof in een objectieve moraal onhoudbaar is geworden.

Beeld: een behangersbij / Wikipedia

Over de Auteurs: Jeroen de Ridder