Kunstmatige intelligentie – een handig hulpmiddel?

Ooit maakten studenten hun aantekeningen bij colleges met pen en papier en tikten hun opdrachten uit. Daarna volgde de laptop, en er kwamen video-opnames beschikbaar. Zo veranderde studeren voortdurend. De nieuwste verandering is de opmars van kunstmatige intelligentie (AI). Tools als ChatGPT, DeepL of DALL·E kunnen teksten samenvatten, vertalen of illustreren. AI kan ook helpen bij het gebruik van computerprogramma’s en zelfs bij het coderen van programma’s. Maar zijn er ook nadelen? Vijf vragen en antwoorden.

1 Hoe intelligent is AI?

AI lijkt gewoon nieuw gereedschap, net als de rekenmachine. Maar dat ligt toch net even anders. Bij een rekenmachine kun je erop vertrouwen dat die de sommen maakt zoals je ze intikt. Als je dat goed doet, krijg je de juiste uitkomst. AI werkt anders. Om maar met de deur in huis te vallen: de I van kunstmatige intelligentie is vaak niet terecht. Veel AI-tools zijn zogeheten generatieve modellen: ze produceren tekst, geluid of beeld op basis van trainingsdata. ChatGPT heeft een heleboel teksten ‘gelezen’ en vervolgens gezocht naar statistische verbanden tussen woorden. DALL·E heeft heel veel plaatjes gezien, die gekoppeld zijn aan woorden.

Zo hebben deze tools ‘geleerd’ hoe ze een olifant kunnen beschrijven of afbeelden of, nauwkeuriger: ze hebben statistische verbanden gezien tussen het woord ‘olifant’ en woorden die vaak in dezelfde zin met dat woord worden gebruikt, en ze hebben heel veel plaatjes in hun geheugen die gekoppeld zijn aan dat woord. Daarmee schrijven ze hun teksten en maken ze afbeeldingen. Maar: noch ChatGPT noch DALL.E weet wat een olifant ís. De programma’s zijn niet echt intelligent, en dat blijkt uit soms opzichtige fouten die de gegenereerde plaatjes bevatten. En in teksten duiken soms ‘hallucinaties’ op, beweringen die helemaal niet blijken te kloppen.

2 Wat zijn de zwakke punten van AI?

Ieder stuk gereedschap heeft beperkingen, dus ook digitale tools. Als je daar rekening mee houdt is het probleem al een stuk kleiner. Maar er zijn ook meer fundamentele problemen. Bij een hamer zie je direct of de steel goed vastzit en of de hamer groot (of klein) genoeg is voor de klus die je hebt. Bij AI is het lastig of zelfs onmogelijk te bepalen hoe goed de tool die je gebruikt werkt.

Voor generatieve AI is het belangrijk te weten hoe die getraind is. Zijn de meeste teksten geschreven door witte, westerse heteromannen? Dat zal een AI met weinig gevoel voor diversiteit opleveren. Daarnaast is het belangrijk te weten hoe het algoritme van de AI werkt, anders gezegd: hoe selecteert de AI wat er belangrijk is? Amnesty International beschrijft bijvoorbeeld hoe de politie de zoekopdracht zo aanpaste dat Oost-Europese bezoekers van een Outlet in Roermond als verdacht werden aangemerkt.

3 Wat zijn de praktische nadelen van AI?

Voor AI is nogal wat rekenkracht nodig is. Om die te leveren worden op allerlei plaatsen grote datacentra uit de grond gestampt. In 2024 verbruikten alle Nederlandse datacenters samen evenveel stroom als 2 miljoen woningen. Ook was er 1 miljard liter leidingwater nodig voor de koeling, op een totaalverbruik van ruim 1000 miljard liter per jaar. Dat is dus een duizendste van al het verbruik, maar in droge tijden kan dat lokaal wel degelijk voor problemen zorgen. De datacenters werken inmiddels aan oplossingen, zoals zelf regenwater opslaan.

Naast stroom en water heeft AI ook mensen nodig, die de trainingsdata voor AI controleren en van labels voorzien. Bijvoorbeeld door alle lantaarnpalen in een afbeelding te labelen zodat AI ze leert herkennen. Deze ‘microwerkers’ kunnen overal op de wereld zitten en krijgen doorgaans zeer weinig betaald. Soms worden deze microwerkers blootgesteld aan schokkende teksten of beelden. In Kenia trokken enkele AI-moderatoren aan de bel over de trauma’s en slaapproblemen die dit kan opleveren.

4 Is het slim AI te gebruiken in het onderwijs?

Gebruik van AI in het onderwijs heeft voordelen en nadelen. Docenten kunnen daarmee bijvoorbeeld lesstof aanpassen aan de individuele leerling of student. Ook kan AI de voortgang van leerlingen volgen, en daarmee aanbevelingen doen voor ondersteunende lesstof. Maar als AI ernaast zien met die aanbeveling kan dat leerlingen juist schaden. En dat zijn maar een paar van die voor- en nadelen.

De kans dat leerlingen en docenten de regie over het onderwijs verliezen is dus aanwezig, en zoals bij veel hulpmiddelen geldt ook hier: het is belangrijk de ondersteunende systemen kritisch te gebruiken. Het gebruik van hulpmiddelen kan er bovendien voor zorgen dat we bepaalde vaardigheden kwijtraken. Sinds de invoering van rekenmachines zijn we minder goed geworden in hoofdrekenen. Door toegang tot internet is feitenkennis minder belangrijk geworden in het onderwijs. En zowel het ‘gewone’ internet als AI is een bron van nepnieuws en andere negatieve beïnvloeding.

5 Wat vinden kerken en christelijke organisaties van AI?

Er bestaat ook AI waarmee je geloofsvragen kunt ‘bespreken’, zoals religieuze chatbots, die zijn getraind met teksten van Paulus of Augustinus. Het zou er zelfs toe kunnen leiden dat we de computerprogramma’s gaan aanbidden, stelt onderzoeker Elizabeth Oldfield van de Britse Theos Think Tank. Er is zelfs al een AI-kerk opgezet door een tech-pionier.

In oktober 2025 is in Rome een document over AI voor geloofsgemeenschappen gepresenteerd, dat door verschillende kerken en organisaties is ondertekend. Het document stelt vijf voorwaarden aan AI: die moet goed werken, de werking moet transparant zijn, er moet respect zijn voor de privacy van de gebruiker, het moet veilig zijn en last but not least, het moet de menselijke waardigheid respecteren en het algemeen belang dienen. Micha Nederland heeft een uitgebreid artikel over AI met gespreksvragen gepubliceerd. Hiermee kun je, als kring of kerk, een gesprek over AI op gang brengen. En ook op het IFES platform De Grote Vragen vind je zo’n gesprekshulp.

Tekst: René Fransen