Naturalistische verklaringen blijven problematisch voor religie

Naturalistische verklaringen blijven problematisch voor religie
01 sept
2018

In juni schreef Hans van Eyghen voor Geloof & Wetenschap een opiniestuk waarin hij betoogt dat de geloofwaardigheid van religieuze overtuigingen niet in het geding komt door de naturalistische verklaringen van religie die gegeven worden door het opkomende wetenschapsveld 'cognitive science of religion' (CSR). Daarop schreef ik ook een opiniestuk waarin ik het tegenovergestelde betoog: naturalistische CSR-verklaringen van religie werken debunkend (ondermijnend) voor de geloofwaardigheid van religieuze overtuigingen.

 

Hans van Eyghen schreef vervolgens een reactie waarin hij hoofdzakelijk twee tegenwerpingen geeft. De eerste is dat een overtuiging niet onredelijk wordt als deze door een naturalistisch mechanisme geproduceerd wordt. Zijn tweede tegenwerping is dat de huidige naturalistische CSR-verklaringen ontoereikend zijn. In mijn oorspronkelijke stuk ga ik al in op deze tegenwerpingen, maar die worden opmerkelijk genoeg door Van Eyghen niet besproken in zijn reactie. Ik wil ze daarom hier nogmaals kort aanstippen en daarmee aangeven waarom Van Eyghens standpunt problematisch blijft.

 

Repliek op eerste tegenwerping

Hans Van Eyghens eerste punt is dat het feit dat religieus geloof geproduceerd wordt door een naturalistisch mechanisme, niet betekent dat dit geloof onredelijk is. Ik gaf al aan dat dit op zichzelf klopt, maar wees op verschillende verdere problemen. De vraag is immers of een dergelijk naturalistisch mechanisme betrouwbaar is in het opleveren van ware religieuze overtuigingen. Zo'n mechanisme zou volgens Van Eyghen 'meer ware dan valse overtuigingen moeten produceren' om betrouwbaar te mogen heten. In mijn oorspronkelijke stuk gaf ik al voorbeelden waaruit blijkt dat dit mechanisme onbetrouwbaar is. Als we ervan uitgaan dat er één waarheidminnende God is, heeft het grootste deel van de mensheid door de millennia heen bijvoorbeeld onware religieuze overtuigingen omdat ze polytheïstisch of animistisch zijn (of waren). Zelfs binnen het monotheïsme zijn er nog allerlei verschillende en tegenstrijdige overtuigingen. Blijkbaar levert het mechanisme dat religie produceert dus meer onware dan ware overtuigingen op, en is daarmee volgens Van Eyghens eigen criterium onbetrouwbaar. Aan deze problemen gaat hij geheel voorbij in zijn reactie. Tevens bespreek ik het probleem van goddelijk ingrijpen in de natuurlijke werkelijkheid die gebonden is aan strenge behoudswetten, maar ook hier gaat Van Eyghen niet op in.

 

Repliek op tweede tegenwerping

Van Eyghens tweede punt is dat het nog 'de vraag [is] of religieuze ervaringen op dit moment naturalistisch verklaard [kunnen] worden' en dat het 'lang niet duidelijk [is] of CSR-verklaringen deze diversiteit aan ervaringen kunnen verklaren'. In mijn oorspronkelijke stuk wees ik er reeds op dat CSR nog in de kinderschoenen staat en dat een omvattende theorie momenteel nog ontbreekt. Dat is ook niet vreemd voor een wetenschapsveld dat slechts zo'n dertig jaar bestaat en een buitengewoon complex en gevarieerd fenomeen poogt te verklaren. Niets wijst er evenwel op dat bepaalde aspecten van religie naturalistisch onverklaarbaar zijn en de bestaande verklaringen worden steeds verder uitgewerkt en onderbouwd.1

Van Eyghen baseert zijn tegenwerping op de leemten in onze huidige kennis. Het is vergelijkbaar met wat creationisten doen als ze evolutiebiologen tegenwerpen dat niet alle evolutionaire overgangen even goed zijn gedocumenteerd in het fossielenbestand of dat niet voor elk orgaan een volledig uitgewerkte evolutionaire verklaring bestaat. De wetenschapsgeschiedenis kent veel voorbeelden van gaten in de toenmalige kennis waarin God gezien werd, maar die vervolgens naturalistisch opgevuld werden. Je baseren op lacunes in onze huidige kennis, zoals Van Eyghen doet, is dan ook geen sterke strategie, zeker niet bij een jong wetenschapsveld.

 

Samenvattend

Samenvattend zijn de tegenwerpingen van Van Eyghen dus niet overtuigend. De naturalistische verklaringen die CSR oplevert, werken wel degelijk debunkend op religieuze overtuigingen.

 

Noot

[1] In mijn oorspronkelijke opiniestuk verwees ik naar een zeer recent wetenschappelijk artikel van Neil Van Leeuwen en Michiel van Elk, waarin zij een verklaring geven die goed uitgewerkt en gedegen empirisch onderbouwd is. Van Eyghen verwijst in zijn reactie alleen naar Michiel van Elks recente populaire boek Extase, niet naar zijn wetenschappelijke werk.

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Wim,
    Ja ik ben ook benieuwd. 
    Maar van iemand zoals Gilbert hoef je niet veel te verwachten.. Hij is weliswaar een verdediger van de... 20-01-2019 15:23
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Jac.

    De vraag van Bart Klink, en mijn vraag, is wat is het wetenschappelijk gehalte van theologie. Als ze zo maar dingen beweren is... 20-01-2019 14:06
  • Wim de Rooij,
    Volgens mij heeft de theologie nooit een veronderstelling betreffende God bevestigd.
    Er is mij ge een enkele opziennbarende... 20-01-2019 13:10
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Beste lezers.

    Het onderwerp van deze draad is de vraag “Hebben theologen ja dan nee een betrouwbare kenmethode om iets te kunnen weten... 20-01-2019 10:31
  • Dag Egbert,

    wellicht heb je gelijk wat de discussie met Gilbert betreft. 
    Maar, zwijgen geeft hem mogelijk helemaal de illusie dat hij het... 20-01-2019 01:35
  • Het christelijk geloof is gebaseerd op een aantal gebeurtenissen of 'feiten' die mogelijk echt zijn gebeurd, maar die gelovig werden geduid... 20-01-2019 01:18