Een wetenschappelijke theodicee?

Een wetenschappelijke theodicee?
04 okt
2016

In het voorwoord tot de Fenomenologie van de Geest ontwikkelt de Duitse filosoof Hegel een volgens hem wetenschappelijke theodicee oftewel een vermeend wetenschappelijk antwoord op de vraag hoe het geloof in een goede God te verenigen is met het vele lijden in de wereld. In wat volgt bespreek ik de kern van zijn theodicee. Dat Hegel in zijn boek een nogal afwijkende invulling geeft aan het begrip wetenschappelijk wordt dan direct duidelijk. Maar dat maakt zijn antwoord niet minder interessant.

God is de ultieme grond van de werkelijkheid oftewel de oorsprong van het zijn. Precies omdat God de allesomvattende zijnsvolheid is, is al het mogelijke van en uit God. Niets kan dus geheel uitwendig aan God zijn. Alle mogelijke aspecten van de werkelijkheid moeten daarom op God terug te voeren zijn. God moet anders gezegd alle mogelijke aspecten van het zijnsgeheel in zichzelf opnemen. Maar dan moet zelfs nog het negatieve, het gebrek, het imperfecte als aspect in God opgenomen worden.


Schepping

Hoe kan dit echter indien God goed is? De enige weg waarlangs God zelfs nog het inferieure, het gebrekkige, als moment in zichzelf kan verenigen, is langs de weg van schepping. De geschapen wereld is namelijk noodzakelijkerwijs achtergesteld aan God. God is immers volmaakter dan iets wat slechts uit God is voortgekomen. Kortom, door te scheppen veruitwendigt God zichzelf in iets waarin het gebrekkige, het negatieve, manifest kan en zal worden. Door nu dit zich in de schepping manifesterende gebrekkige innerlijk te ervaren en op zichzelf te betrekken, door dit negatieve vanuit een terugkerende beweging in zichzelf op te nemen, kan God ook nog het gebrekkige als aspect in zichzelf verenigen en zo pas werkelijk gelden als de volheid van het zijn.

God neemt zo al het mogelijke in zichzelf op, zelfs het onvolmaakt negatieve. In een van zijn lezingen verwoordt de Franse filosoof Alain Badiou de kern van deze Hegeliaanse gedachtegang als volgt: ‘The positive cannot be truly perfect without an experience of the negative. True perfection is therefore always through the negative.’


Het gebrekkige

Gods weg naar Gods zijnsvolheid is dus door schepping heen. De in God op te nemen momenten van gebrek en onvolkomenheid kunnen alleen gerealiseerd worden in een door God veruitwendigde sfeer van creatuurlijkheid. Schepping lijkt voor God dan ook onvermijdelijk. Slechts door schepping kan God werkelijk de allesomvattende diepte van het zijn worden. Alleen zo is God het onuitputtelijke waarin al het mogelijke als moment is gegrond. Gods uitgaande beweging in de noodzakelijkerwijs met negativiteit gepaard gaande schepping en Gods terugkeer naar de oorsprong, naar zichzelf, is dan ook het wezenlijke. Opdat God God is. Dat verklaart waarom er een schepping is die met negativiteit, en dus ook met lijden, gepaard gaat.

Welnu, kan deze theodicee succesvol zijn? Los van het gehanteerde dialectische denken lijkt deze Hegeliaanse argumentatie een algemeen menselijke intuïtie te verdisconteren waarin velen zich zullen herkennen: het allerbeste is de tegenstander van het goede. Als dit ook voor God geldt, dan moet God, om werkelijk goed te kunnen zijn, ook nog het negatieve als moment in zichzelf verenigen, en dus, om dit moment te realiseren en vervolgens in zichzelf op te kunnen nemen, onvermijdelijk een aan hem uitwendige kosmos scheppen waarin ook het gebrekkige als realiteit kan verschijnen.

Deze theodicee wijst ons er tevens op dat het niet nodig is om te beweren dat God al- of restloos goed is. Dat God ook het negatieve als moment in zichzelf opneemt is niet in tegenspraak met Gods goedheid. God is weliswaar niet al- of restloos goed, maar dit laat onverlet dat God nog altijd maximaal goed is. God is het hoogste goed, het summum bonum. En is dit niet voldoende?


Transgressie

Hegels gedachtegang sluit nauw aan bij het denken van de Franse filosoof Georges Bataille, die veel heeft nagedacht over de aard en herkomst van het kwaad in de wereld. Bataille is zich er terdege van bewust dat het monotheïsme erkent dat God als het sacrale of het heilige niet louter "lief" is, maar ook vreeswekkend kan zijn. God is mysterium tremendum, zoals Rudolf Otto het treffend uitdrukt.

Wel wordt Gods tremor in het monotheïsme voortdurend gerationaliseerd. Gods vreeswekkendheid wordt geworteld in Gods rechtvaardigheid. God roept huiver op precies omdat moreel onrecht God woedend maakt. Zo is Gods numineuze huiver uiteindelijk geen bedreiging voor zijn waardigheid.

Nu heeft Bataille zijn hele leven geworsteld met het probleem van het kwaad. Hij probeerde dit kwaad in zijn leven een plaats te geven en het zo dragelijk te maken. Het antwoord dat hij uiteindelijk vindt betreft het diepe inzicht dat het, juist vanwege het verschrikkelijke kwaad in de wereld, niet voldoende is om te erkennen dat God, naast "lief" ook vreeswekkend is. Het kwaad is zo afschuwelijk dat we niet kunnen volstaan met alleen maar een affirmatie van Gods vreeswekkendheid. Bataille gaat daarom een stap verder. Het goddelijke is niet alleen vreeswekkend, maar kent eveneens een destructief of ondermijnend moment. Hiervoor mag het monotheïsme haar ogen niet sluiten. Een miskenning van het omverwerpende moment in God leidt tot religieuze oppervlakkigheid.


Slotsom

Naast zegenrijk is God dus ook transgressief. Bataille was zó vervuld van het goddelijke, dat hij alles onder ogen durfde te zien: zowel het mooie als het lelijke, zowel het liefdevolle als het verdrietige, en zowel het heilbrengende als het transgressieve van God. Zo weet Bataille het kwaad in de wereld ten slotte een plaats te geven. En inderdaad, als de mens imago Dei is, beeld van God, wat zegt het feit dat de mens een transgressief wezen is dan over het wezen van God zelf? Zijn conclusie is niet dat God niet goed is, zijn conclusie is dat God deels ook transgressief is. En dit is een aspect van God dat ten diepste aansluit bij Hegels dialectische theodicee. Precies door een transgressieve uitgaande beweging, door schepping, verwerkelijkt God zich als de maximaal goede zijnsvolheid van de wereld.

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Hallo Wim,

    zo iets heb ik Gilbert ook al proberen duidelijk te maken. Als niet geloven een onvermogen van een mens is, dan kan die mens... 27-06-2019 11:42
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Jac.

    Raar dat een god als deze zou bestaan mensen zou laten ontstaan die onmachtig zijn om tot het besef te kunnen komen dat deze god... 27-06-2019 10:06
  • Dag Jakob,

    ik heb ook die indruk over Marten, maar ik dacht, ik ga het toch eens proberen met een paar heel concrete vragen. Ik vrees... 27-06-2019 08:56
  • Gilbert,

    Waar, buiten je vele drogredenen, lever je nu bewijs dat het christendom de juiste godsdienst is?

    - Waarom is het christendom dan... 27-06-2019 08:28
  • Lieven,

    Marten zal hier geen bevredigende antwoorden op geven,  om de doodeenvoudige reden omdat hij ze niet weet. Marten zijn kracht ligt... 27-06-2019 05:42
  • Marten,

    er zijn jou al vele vragen gesteld die je nog niet hebt beantwoord. Misschien bewust of toevallig?
    Zo vroeg ik je niet lang geleden... 26-06-2019 21:04