Met alle geweld

Met alle geweld
19 mei
2016

'Brussel is het werk van de duivel', kopte Trouw. [1] 'Bombarderen in Gods naam?' zette Gert-Jan Segers boven zijn column in het Nederlands Dagblad, [2] en in de Volkskrant opinieerde Peter Giessens dat terrorisme te verklaren is vanuit afkeer van de ‘spirituele woestijnen’ in het westen. [3]

 

Van verklaren naar duiden

Het valt me op dat na een periode van relatief weinig ruimte voor de religieuze dimensie van terrorisme – afgezien van het noemen van ‘de islam’ als oorzaak – de aandacht verschuift. Het lijkt erop dat het bestuderen en categoriseren van terrorisme als sociaal fenomeen, weliswaar geïnspireerd door ‘valse ideologieën’, weinig zoden aan de dijk zet in het begrijpen, laat staan bestrijden van de verschrikkelijkheden in Parijs, Brussel en, niet te vergeten, Madrid en Londen. Lag er voorheen veel nadruk op het verklaren van het gedrag, nu lijkt er ruimte te komen voor het existentieel duiden van de gebeurtenissen.

 

Het profiel van een terrorist

De oorzaak-gevolgqueeste lijkt doorbroken te zijn en er ontstaat een bredere en diepere vorm van het begrijpen van de werkelijkheid: ook een religieuze uitleg voor sociaal gedrag haalt de krant ('Brussel is het werk van de duivel' [1]), in plaats van louter sociale verklaringen voor religieus gedrag ('Je moet wel naar de oorzaak van islamterreur zoeken' [4] [5]). De wetenschap heeft ons misschien zelf wel op dit spoor gezet, omdat diverse onderzoeken uitwijzen dat de terrorist niet te vangen is binnen de gangbare wetenschappelijke kaders. Er is geen generaliserende theorie over het typische profiel van een terrorist. Het ene moment is hij de kansloze tiener die het gevoel krijgt ergens bij te horen, wanneer hij zich aansluit bij IS. Het andere moment is hij de niets-te-verliezen-crimineel. En dan weer blijkt het brein achter de aanslagen een universitair docent te zijn, die baadt in het geld.

 

Een tussencategorie: drijfveren

Tussen sociale factoren en een religieuze duiding zit nog een categorie, namelijk die van de drijfveren. Drijfveren onthullen een wereldbeeld (waar religieuze duiding ontspringt) en tegelijkertijd een sociaal en psychologisch gekleurde motivatie. ‘Drijfveren’ is ook een kernbegrip in de titel van een recent artikel over zelfmoordterroristen in Trouw. [6] Het is niet zozeer de kop die mijn aandacht grijpt, maar de foto die ernaast staat. Op de foto is een silhouet te zien van een persoon met helm, rugzak en een geweer, tegen de achtergrond van de rode gloed van de avondzon, in een verlaten woestijn. Ernaast staat de kop: 'Wat drijft de zelfmoordterrorist?'

Mijn punt zit in de foto-koprelatie. Zonder wapenexpert te zijn, reikt mijn kennis van dodelijke geweldsmiddelen nog net ver genoeg dat ik in één oogopslag zie dat het silhouet van dit geweer verraadt dat deze typisch behoort tot het arsenaal van een, wat wij in het westen na een lange gewelddadige geschiedenis, ‘legitieme geweldsmonopolist’ zijn gaan noemen. De kop echter spreekt over terroristen, en die rekenen wij typisch tot niet-legitieme geweldsgebruikers. Zie hier een ongelukkige mismatch: het artikel gaat over niet-legitiem geweldgebruik, namelijk zelfmoordterroristen, terwijl de foto de context voor het gebruik van een legitiem geweldsmiddel suggereert. Of is de foto een bewuste keuze?

 

Legitiem geweld?!

Wanneer spreken we van legitiem gebruikt geweld? Kan geweldgebruik door een legitieme geweldsmonopolist altijd door de morele beugel? Door een foto van een westers ogende soldaat bij een stuk over terrorisme te zetten, lijkt het alsof het niet uitmaakt of men geweld nu in desert gevechtstenue toepast, of als man met een hoedje achter een bagagewagentje in een vertrekhal. En ook legitieme overheden kunnen geweld gebruiken voor niet-legitieme doeleinden, zoals de (nabije) geschiedenis soms pijnlijk duidelijk maakt. Zelfs als de vraag van het legitieme doel beantwoord is, blijft het de vraag of het middel legitiem is: groots uitpakken en bombarderen, of grondtroepen met small arms inzetten? Wat is morele wijsheid? Wanneer we het aantal slachtoffers dat is omgekomen door small arms, dus ‘gewone geweren’, bij elkaar optellen, blijkt dat small arms met recht een massavernietigingswapen genoemd kan worden. En misschien had meneer Kalashnikov boter op zijn hoofd, toen hij op zijn 93e bij een Russische priester vergiffenis vroeg voor zijn uitvinding. [7] Wat dit duidelijk maakt, is dat de relatie tussen gerechtigheid en gewelds- en wapenfeiten niet zo zwart-wit is als het lijkt, en openstaat voor een verscheidenheid aan uitleggingen.

 

Geen vrijheid zonder wapens

Toch geloof ik niet dat, wie in vrijheid wil leven, zonder wapens kan. We zijn in ons kleine veilige kikkerlandje misschien vergeten dat aan het leven in vrijheid een prijskaartje hangt. Dat veiligheid is gekocht met levens, met wapens, met uren diplomatische inspanningen, met economische keuzes en met een diep verlangen dat het onrecht niet mag heersen. Ook de wetenschap kan haar steentje bijdragen. Ik geloof dat we er alles aan moeten doen om de sociale, religieuze en psychologische dimensie van terrorisme te begrijpen, om zo vrede en gerechtigheid te bevorderen. En dat we uiterst voorzichtig moeten omgaan met geweld, zelfs al lijkt het legitiem. Maar zonder geweldsmonopolie kunnen we niet. Daarvoor zit de zonde ons te diep, en is de werkelijkheid te gebroken.

Die gebrokenheid kijkt ons niet langer aan, maar dringt door tot in onze botten, als we het geluid aanzetten bij één van die eerste zelfgemaakte filmpjes in de vertrekhal van Brussel, direct na de ontploffing van de bom: mamáááá, mamáááá! klinkt het duidelijk en intens boven de desoriënterende achtergrondgeluiden uit. Ook als het moederschap zich nooit, of lang geleden, aan je heeft geopenbaard, hoef ik niet uit te leggen dat dit een versie is van schending van recht en gerechtigheid. In België nota bene. Nu even geen grapjes.

 

Bronnen

[1] http://www.trouw.nl/tr/nl/4492/Nederland/article/detail/4270827/2016/03/26/Brussel-is-het-werk-van-de-duivel.dhtml

[2] https://www.nd.nl/nieuws/columns/bombarderen-in-gods-naam.1359289.lynkx

[3] http://www.volkskrant.nl/opinie/westerse-leegte-is-geen-argument-voor-terreur~a4276238/

[4] http://www.volkskrant.nl/opinie/je-moet-wel-naar-de-oorzaak-van-islamterreur-zoeken~a4196573/

[5] http://www.kis.nl/vraag-en-antwoord/welke-voedingsbodems-dragen-bij-aan-radicalisering

[6] http://www.trouw.nl/tr/nl/38571/Aanslagen-Brussel/article/detail/4268000/2016/03/22/Wat-drijft-de-zelfmoordterrorist.dhtml

[7] Hij schreef: 'Mijn geestelijke pijn is ondraaglijk. Ik blijf met dezelfde onopgeloste vraag zitten: als mijn geweer de levens van mensen eiste, kan het dan zijn dat ik… een christelijke en orthodoxe gelovige, verantwoordelijk ben voor hun dood?' Zie: http://www.nrc.nl/nieuws/2014/01/14/kalasjnikov-had-spijt-bekijk-hier-de-brief-die-hij-voor-zijn-dood-schreef

 

Ik ben diverse anonieme wapenexperts erkentelijk voor hun bijdrage aan dit stuk.

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • geloof is dan dus angst voor het verliezen van het geloof :-) 26-05-2019 21:49
  • Piet S. zei Naar deze reactie >>>
    Lieven,

    [In feite kan zo iemand niet veel anders dan zijn geloof vanuit zijn functie verdedigen en het gedachtengoed in stand houden.]

    Inderdaad, gereformeerde dominees bijvoorbeeld mogen niet twijfelen aan het geloof, zij zullen iedere negatieve geloofsgedachte... 26-05-2019 20:29
  • Jac, ik denk helemaal mee met jou.
    Wat zo'n dominee betreft, die staat aan het hoofd of is vertegenwoordiger van een geloofsgemeenschap. In... 26-05-2019 18:14
  •  Wim en Piet,

    Wat dominee Woelderink is overkomen snijdt iemand door de ziel. Hij moet een diepe crisis hebben doorgemaakt en uit zijn... 26-05-2019 15:16
  • Het is een wonderlijk geloof als mensen het lijden aanvaarden op basis van de fout van een vermeend eerste mensenkoppeltje (Adam en Eva).... 26-05-2019 15:09
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Piet S.

    Die man Woelderink was te betreuren ik leef alsnog, jaren na zijn dood, met hem mee.
    Maar die man was zo verslaafd aan zijn... 26-05-2019 08:00