Filosofie en de dragers van de fakkel

Steven Hawking
17 nov
2015

In juli 2015 bracht Stephen Hawking, één van de briljantste fysici van onze tijd, enige tijd door aan de KU Leuven in België met de Belgische fysicus Thomas Hertog, met wie hij nauw samenwerkt op het domein van de kosmologie. Kathleen Cools, een bekende Belgische journaliste, heeft Hawking tijdens zijn bezoek gevolgd en kon hem twee uur interviewen.



Stephen Hawking: “Filosofie is dood.”

Toen ze elkaar de allereerste keer ontmoetten, wilde Hawking graag weten of Kathleen Cools, de journaliste die hem zou interviewen, een wetenschappelijke achtergrond had. Toen ze hem zei dat ze filosofie had gestudeerd, waarop ze bijna verontschuldigend liet volgen “Dat is geen echte wetenschap, vermoed ik”, antwoordde hij prompt: “Ik heb gezegd: filosofie is dood. [pauze] Misschien niet helemaal dood.” [1] Later, tijdens het interview, kwam Cools terug op zijn eerdere uitspraak “Filosofie is dood” en vroeg hem: “Zullen we ooit zonder filosofie kunnen? Want het helpt mensen om de zeer oude en belangrijke vraag van Socrates te stellen, ‘Hoe moeten we leven? Wat is het goede leven?’”. Hawking gaf haar het volgende antwoord:

“Vroeger gaven filosofen het antwoord. Maar filosofen hebben de moderne wetenschap niet kunnen bijhouden. Nu zijn het de natuurwetenschappers die bijdragen tot de vooruitgang van de menselijke kennis.” [2]

Dit doet denken aan The Grand Design (2010), waarin Hawking (samen met Leonard Mlodinow), nooit bang om een steen in de kikkerpoel te gooien, schreef:

 “Filosofie heeft de moderne ontwikkelingen van de wetenschap en zeker de fysica niet gevolgd. In de menselijke zoektocht naar kennis zijn het de natuurwetenschappers die momenteel de fakkel van de ontdekking dragen.” [3]

Hawking staat bekend om zijn fijne humor, maar wat dit onderwerp betreft is hij blijkbaar bloedserieus en, zoals de Belgische documentaire laat zien, blijft hij onwrikbaar bij zijn standpunt.

 

De knuppel in het filosofische hoenderhok

Het was te verwachten dat deze boude uitspraak voor veel filosofen en theologen de spreekwoordelijke knuppel in het hoenderhok betekende. Volgens sommigen bezondigde Hawking zich in het beste geval aan zelf-weerleggende uitspraken, anderen staken hun minachting niet onder stoelen of banken en verweten hem rechtuit filosofische en theologische ongeletterdheid.

Wat er ook van zij, vele natuurwetenschappers zien eenvoudigweg het nut niet meer in van het merendeel van de discussies die vandaag de dag onder de vlag van ‘filosofie’ gevoerd worden. Om een Arabisch spreekwoord te parafraseren: de honden blaffen, maar de karavaan van de wetenschap trekt verder.

Deze evolutie heeft de filosofische gemeenschap niet onberoerd gelaten. Onder natuurwetenschappelijk georiënteerde filosofen (en, wie weet, mogelijks zelfs enkele natuurwetenschappelijk georiënteerde theologen?) groeit de aanhang voor de overtuiging dat de dagen van de metafysica als een zoektocht naar a priori waarheden over de werkelijkheid definitief voorbij zijn en dat de enige geldige bron van objectieve kennis van de werkelijkheid de wetenschap is. Met andere woorden, a posteriori empirisch bewijs in combinatie met wiskunde. Een visie die ik ten diepste onderschrijf.

 

De fundamentele natuurkunde staat aan het roer

Een van de boegbeelden van deze wending naar de natuurwetenschappen in de filosofie is James Ladyman, zowel fysicus als wetenschapsfilosoof. [4] Ladyman verdedigt een radicaal genaturaliseerde metafysica waarbij de fundamentele natuurkunde aan het roer staat. Je kan de fundamentele natuurkunde beschouwen als de regels van het schaakspel: het legt beperkingen op aan het soort partijen dat je kan spelen.

Om een voorbeeld te geven van wat dat inhoudt, afkomstig van de kosmoloog Sean Carroll: het idee dat er enige vorm van bewustzijn zou kunnen blijven bestaan nadat we sterven en onze lichamen uiteenvallen in hun samenstellende atomen is volledig onverenigbaar met de huidig bekende wetten van de fundamentele natuurkunde.

 “Als je beweert dat enige vorm van ziel zou kunnen voortbestaan na de dood, van welke deeltjes is die ziel dan gemaakt? Welke krachten houden ze bij elkaar? Hoe verloopt de interactie met gewone materie? Alles wat we weten over kwantumveldentheorie (KVT) zegt dat er geen enkel zinnig antwoord op deze vragen is.” [5]

Ladyman beperkt de rol van een genaturaliseerde metafysica tot het samenvoegen van de resultaten van de natuurwetenschappen. Van een zelfstandige metafysica die vanuit haar eigen discipline inzichten over de werkelijkheid kan bijbrengen is geen sprake meer. Een neo-positivistische visie die ik zelf ook verdedig.

 

Pleidooi voor een substantiële metafysica

Een sterke tegenstem tegen deze visie komt van de Nederlandse wiskundige en filosoof Emanuel Rutten. In Een pleidooi voor een substantiële metafysica [6] geeft Rutten in een bijzonder goed onderbouwd opinieartikel een overtuigende verdediging van een zelfstandige metafysica die evenwaardig in evenwicht staat met de empirische vakwetenschappen door een vruchtbare wisselwerking tussen beide.

Waarin verschillen beide benaderingen dan? Het verschil is terug te voeren op de ruimte die beide toelaten aan de rol van a priori intuïties in het opbouwen van kennis over de werkelijkheid. Rutten kent een cruciale rol toe aan deze intuïties, Ladyman wijst deze af en ontkent dat a priori onderzoek aan het licht kan brengen wat metafysisch mogelijk is. [7]

Beide visies zijn nog het best te beschouwen als onderzoeksprogramma’s: een aantal beweringen over hoe je aan metafysica zou moeten doen. Uiteindelijk gaat het over een keuze van welke afleidingsregels je wil toelaten in het opbouwen van kennis over de werkelijkheid.

 

Een zeer vreemd universum

Zowel Hawking als Ladyman worden gemotiveerd door het diepe besef dat de wetenschap, en in het bijzonder de fundamentele natuurkunde, een zeer vreemd universum aan het licht heeft gebracht, dat zeer ver verwijderd is van onze alledaagse, evolutionair bepaalde intuïties. Zoals Hawking het formuleert:

“Gezond verstand is gebaseerd op alledaagse ervaring, niet op het universum zoals het zich openbaart door de wonderen van technologieën zoals deze die ons toelaten diep in het atoom te kijken of terug naar het vroege universum.” [8]

 

Geen nood aan het bovennatuurlijke

Beiden hebben ook de onderliggende naturalistische idee gemeen dat er slechts een enkele natuurlijke werkelijkheid is en dat de zoektocht naar een verklaring van het universum geen verwijzing naar een transcendente werkelijkheid “buiten” het universum zelf nodig heeft.

Dit idee blijkt nogal wat mensen te verontrusten. Waarom zou dat zijn? Op een of andere manier heeft de overtuiging voet aan de grond gekregen dat als bepaalde religieuze wereldbeelden waar willen zijn, ze dan een soort van bovennatuurlijk domein nodig hebben naast het geheel van de natuurlijke werkelijkheid. Het accepteren van gelijk welke vorm van ontologisch naturalisme zou dan onverenigbaar zijn met deze specifieke religieuze wereldbeelden.

Interessanter is echter de vraag: veronderstellen religies noodzakelijk een transcendente werkelijkheid? Hoe zouden religies eruit zien zonder het bovennatuurlijke?

 

Noten
[1] Zie deel 1 van het interview, 04’50’’ e.v.. Je kan dit interview bekijken als onderdeel van een tweedelige documentaire over het bezoek van Stephen Hawking aan België:
Deel 1: http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/videozone/programmas/terzake/1.2422780
Deel 2: http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/videozone/programmas/terzake/1.2423635
[2] Zie deel 2 van het interview (link in noot 1), 07’55’’ e.v.
[3] HAWKING, S. & MLODINOW, L, The Grand Design, London, Bantam Books, 2010 (herdruk 2011), p. 13, mijn vertaling.
[4] Voor een beknopte inleiding, zie VAN BIEZEN, A., A Case for Naturalism, (juli 2015), in Alexander van Biezen – Blog https://blog.associatie.kuleuven.be/alexandervanbiezen/a-case-for-naturalism/ (toegang op 7 november 2015). Mijn eigen onderzoek focust zich op Ladymans ideeën over ontologisch naturalisme (ontisch structureel naturalisme) en de implicaties daarvan voor religie.
[5] CARROLL, S., Physics and the Immortality of the Soul, in Scientific American, 23 mei 2011, http://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/physics-and-the-immortality-of-the-soul/ (toegang op 7 november 2015), mijn vertaling.
[6] Recent op dit forum verschenen: http://geloofenwetenschap.nl/index.php/component/k2/item/660 Een iets uitgebreidere versie kan je op gjerutten.nl vinden: http://gjerutten.nl/PleidooiVoorSubstantieleMetafysica2_ERutten.pdf
[7] Volgens Ladyman houdt het zich verlaten op a priori intuïties in de metafysica vaak in dat men een situatie beschrijft die intuïtief mogelijk is in een mogelijke wereld en men dan vanuit het ‘bestaan’ van deze mogelijke wereld belangrijke conclusies trekt over de actuele wereld. Ladyman wijst een dergelijk gebruik van logische mogelijke werelden af. Dit heeft belangrijke gevolgen voor o.a. metafysische argumentaties die beroep doen op mogelijke-wereldensemantiek.
[8] HAWKING, The Grand Design, p. 15.



Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Beste @Ronald je kletst wartaal, je kon wel verknipt wezen, ik heb niets met  Nazi's en ook niet met een platte aarde.
    Het solipsisme... 21-07-2019 01:37
  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    En Egbert blijft de boel besodemieteren. 

    Die schoft is begonnen met mij te beledigen. Omdat ik vraagtekens zette bij zijn idioterig... 20-07-2019 23:20
  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    - Egbert 20-07-2019 22:09
    @Lieven, lees je dat, Ronald heeft ook weer een pilletje nodig. -

    Zuivere sociopathie uit de koker van de... 20-07-2019 23:14
  • Je kletst uit je nek @Ronald, verzin iets beters. Ach, dat gaat je ook niet lukken.

    Gewoon stoppen tijdens de discussie mensen te beledigen... 20-07-2019 23:06
  • @Lieven, wat religieus genoemd wordt noem ik een mysterie, want wat weten we nu helemaal van de werkelijkheid, van die koffie was overigens... 20-07-2019 22:40
  • Hey Egbert,

    ja, dat klopt, dat schreef ik. Dat 'meezingen met het koor van gelovigen' was maar een metafoor hé om te zeggen dat je toch... 20-07-2019 22:24