De rivier en het landschap, de drakendoder en de stad op de heuvel

De rivier en het landschap, de drakendoder en de stad op de heuvel
02 nov
2015

Biologie versus cultuur

Is religie een puur natuurlijk gegeven, staat religie volledig los van de natuurlijke processen die de menselijke soort vorm geven, of stelt religie ons in staat de (onbewuste) kosten-baten-analyses van natuurlijke selectie te overstijgen? In dit stuk wil ik drie metaforen voorstellen om over deze mogelijkheden na te denken. Ik leerde over deze metaforen via een boek van Walter Burkert, ’Creation of the Sacred’, waarin één van deze metaforen, oorspronkelijk bedacht door Norbert Bischof, voorgesteld wordt.

De rivier en het landschap

Bischof is een etholoog, die in zijn boek de biologische wortels van incesttaboes onderzoekt. Zijn eerste metafoor is die van de rivier en het landschap. Deze metafoor wordt door Burkert overgenomen van Bischof, maar wel in een vereenvoudigde vorm. In de voorstelling van Burkert is biologie het landschap, waar cultuur, als de rivier, doorheen stroomt. Burkert gebruikt deze metafoor om uit te drukken dat biologie cultuur bepaalt.

 

Opmerkelijk genoeg is dat eigenlijk niet wat Bischof wil suggereren. Hij verwijst in zijn metafoor naar het eiland Manhattan, omringd door de Hudson River en de East River. Op het eiland zijn de straten aangelegd in een dambordpatroon, en precies dat element is belangrijk voor Bisschof. Bij de aanleg van de straten op Manhattan, legt hij uit, werd geen rekening gehouden met de geografie van het eiland.

 

De enige beperking waar de architecten en ingenieurs van de stad zich aan moesten gewonnen geven, stelt Bischof, zijn de rivieren. Waar water stroomt, zijn geen straten gebouwd. Dat, stelt Bischof, is een eerste manier om de verhouding tussen natuur en cultuur te zien: als twee grotendeels onafhankelijke gebieden. Natuur (de rivieren) bepaalt het grote kader, maar waar het land wordt vrijgegeven door het water (Manhattan) kan cultuur haar zin doen. Wie wil weten hoe de menselijke cultuur in elkaar zit, hoeft dus geen rekening te houden met de menselijke natuur.

De drakendoder

In de tweede metafoor hebben natuur en cultuur dan wel een nauwere relatie, maar ze is niet bepaald positief te noemen. Bischof meent dat sommige auteurs het beeld ophangen van natuur en cultuur als elkaars vijanden. ‘Natuur’ is dan een verzamelnaam voor ‘lagere driften’, ‘instinct’, ‘het onbewuste’, enz.: alle soorten gedrag die de afstand tussen mens en dier lijken te verkleinen. Daarentegen wordt ‘cultuur’ gebruikt voor ‘hoger bewustzijn’, ‘rede’, ‘waarden’, e.d.: alles wat de mens uniek maakt. Het is, besluit Bischof, alsof cultuur een ridder te paard is (zoals Sint Joris), die de draak van de natuur dient te doden. Cultuur is datgene wat de menselijke soort in staat stelt om zich te bevrijden van haar natuurlijke oorsprong en een nieuw, ‘hoger’ niveau te bereiken.

De stad op de heuvel

De laatste metafoor die Bischof aan het werk ziet in studies over de relatie tussen natuur en cultuur, is die van een stad in heuvelachtig terrein. We kunnen ons voorstellen, stelt hij, dat het stratenpatroon in dergelijke stad anders is dan dat van Manhattan. Door straten zo aan te leggen dat ze zo goed mogelijk aansluiten bij de hoogtelijnen van de heuvel waarop de stad ligt, wordt het makkelijker voor de bewoners om zich te verplaatsen.

 

Dat wil niet zeggen dat het reliëf alles bepaalt. Zelfs als we ons voorstellen dat twee van dergelijke steden elk op precies eenzelfde heuvel worden aangelegd, meent Bischof, is het denkbaar dat hun stratenplan verschillend is. Dat komt, legt hij uit, omdat er verschillende oplossingen mogelijk zijn om de straten aan te leggen. Maar, vult hij aan, optimale oplossingen zullen altijd rekening moeten houden met het reliëf.

 

Hij verwijst naar San Francisco, een stad die op verschillende heuvels ligt, maar waar toch een dambordpatroon werd gebruikt. Daardoor hebben chauffeurs volgens hem een sterke maag nodig, wanneer ze door de stad rijden en het voortdurende stijgen en dalen moeten verwerken. Anders gezegd: wie de natuur compleet negeert, betaalt daarvoor een prijs.

Wat Bischof met deze metafoor suggereert, is dat natuur en cultuur, niet onafhankelijk zijn van elkaar, ook niet in regelrecht conflict zijn, maar wel in spanning staan. Die spanning wordt bepaald door de menselijke vrijheid om van de hoogtelijnen van het reliëf, van haar natuurlijke aard, af te wijken, en de prijs die de natuur hiervoor vraagt.

Bischof besluit zijn bespreking van de drie metaforen door er op te wijzen dat de menselijke vrijheid zorgt voor een fundamentele onzekerheid: Wat te doen? Om daar een antwoord op te vinden, heeft de mens volgens hem nood aan oriëntatiepunten. De vrijheid om te bepalen hoe nauwkeurig de hoogtelijnen van het natuurlijke reliëf gevolgd worden, noemt Bishof een ‘moreel vacuum’, dat door onze ‘mythen-scheppende fantasie’ werd gevuld.

Een olifantenpad?

Het is nog maar de vraag of deze metaforen voldoende accuraat zijn om ons te helpen een goed beeld te krijgen op de relatie tussen natuur en cultuur, en dus op de relatie tussen natuur en religie (als deel van cultuur). Blijft er toch niet een beeld hangen van ‘natuur’ en ‘cultuur’ als twee entiteiten die ‘tegenover’ elkaar staan, zeker als we zijn slotbemerkingen in overweging nemen? Heeft religie inderdaad te maken met het opvullen van een ‘moreel vacuüm’, met het overbruggen van de afstand tussen natuur en cultuur? Is dat wat evolutionaire studies van religie ons leren? Of leren ze ons eerder dat cultuur, en dus ook religie, een beetje als een olifantenpaadje is: een organisch gegroeide ontsluiting van zin in de werkelijkheid?

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Hallo Wim,

    [Zegt over miljoenen jaren de ene ruimte robot tegen de andere geloof jij dat wij ontstaan zijn doordat de hypothetische 'mens' begonnen zou zijn met het maken van robots?]

    vind ik op zich een leuke gedachte omdat je er tegelijk onze menselijke vraag naar het bestaan van een god mee opent.
    Zo... 24-04-2019 08:51
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Egbert.

    Jij schreef: --- "@Wim, het zijn toch de mensen die de machines hebben ontworpen, ze hebben zichzelf niet gecreëerd, ik... 24-04-2019 06:14
  • @Wim, wat Aaf  (22-4 22:30) hierover schrijft heb ik zelf niets meer aan toe te voegen en kan ik me volledig in vinden.  23-04-2019 11:59
  • Piet, Gilbert,

    zo'n beetje naar analogie met de AI die zo zelfstandig wordt dat ze ethische/morele kwade dingen begint te doen en waarbij... 23-04-2019 09:29
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Egbert.

    Ji snapt me niet, en ik snap jou niet.

    Hoe kan het zijn dat het feit dat de mens de slimme machines hebben ontworpen nu een... 23-04-2019 07:36
  • Dank je Bert voor je toelichting.
    Als ik het goed begrijp zou een machine zichzelf uiteindelijk zo kunnen ontwikkelen dat het de mens... 22-04-2019 22:30