De Slaapmoordenaar en het Laatste Oordeel

De Slaapmoordenaar en het Laatste Oordeel
10 feb
2015

De vraag naar persoonlijke identiteit wordt in de filosofie van oudsher begrepen als de vraag naar numerieke identiteit: wat maakt dat iemand door de tijd heen dezelfde persoon blijft? Op het eerste gezicht lijkt dit misschien een vrij abstracte filosofische kwestie. Echter, bij nader inzien gaat het juist om een hele praktische vraag met belangrijke consequenties voor ons begrip van morele verantwoordelijkheid.

Neem de volgende rechtzaak, die eind jaren negentig veel stof deed opwaaien in de Verenigde Staten. Op de ochtend van 23 mei 1987 komt Kenneth Parks uit zijn bed, stapt in de auto en rijdt naar zijn schoonouders. Daar aangekomen dringt hij het huis binnen, steekt zijn schoonmoeder dood en takelt zijn schoonvader ernstig toe. Vervolgens rijdt hij naar het politiebureau en geeft zichzelf aan. Hij zweert bij hoog en laag dat hij zich niets van het gebeuren kan herinneren - hij moet hebben geslaapwandeld!

Niet verantwoordelijk

Kenneth's verklaring lijkt misschien te zot voor woorden, maar de tijden die hij noemt blijken te kloppen. EEG onderzoek wijst bovendien uit dat zijn hersenactiviteit zeer onregelmatig is, zelfs voor iemand met met een slaapstoornis. Ook had Kenneth geen enkel motief om zijn schoonouders te vermoorden; integendeel, hij kon het uitstekend met ze vinden. Bij gebrek aan een betere verklaring besluit de jury uiteindelijk tot vrijspraak: Kenneth wordt niet verantwoordelijk gehouden voor de moordaanslag op zijn schoonouders.

Achter dit oordeel schuilt een bepaalde opvatting over wat het betekent om (niet) dezelfde persoon te zijn die is geworteld in de theorie over persoonlijke identiteit van John Locke (1632-1704). Locke ontwikkelt zijn theorie tegen de achtergrond van de christelijke traditie waarin wordt gesteld dat alle mensen na hun dood zullen herrijzen (de Wederopstanding) en door God zullen worden geoordeeld (het Laatste Oordeel). Deze twee leerstellingen plaatsen Locke voor een ingewikkeld vraagstuk. Hoe kunnen we er zeker van zijn dat tijdens het Laatste Oordeel de juiste personen worden beloond of gestraft voor het leven dat ze geleefd hebben? Bovendien suggereren sommige teksten uit de Bijbel dat wij bij de Wederopstanding weer hetzelfde lichaam zullen meekrijgen (zie bijvoorbeeld Lukas 21:16-18). Maar hoe is dat mogelijk?

Kannibalen

De Ierse wetenschapper Robert Boyle (1627-1691) illustreert de problematiek waarmee Locke zich geconfronteerd ziet als volgt. Als iemand komt te overlijden, dan valt zijn lichaam uiteen in talloze kleine deeltjes die over de hele aarde verspreid worden. Tijdens het Laatste Oordeel moeten al deze deeltjes weer bij elkaar gesprokkeld worden, en zodanig georganiseerd worden dat een person ontstaat die identiek is aan de 'oude' persoon. Een haast onmogelijke opgave, zo lijkt het. Wat de zaak volgens Boyle nog verder compliceert is dat het stoffelijk overschot vaak wordt aangevreten door wilde beesten. Hierdoor worden de deeltjes onderdeel van een heel ander organisme. Maar het grootste probleem ontstaat wanneer iemand wordt opgegeten door kannibalen. Het lichaam van de ongelukkige vermengt zich in dat geval met die van de kannibalen. Aan wie behoort het dan toe?

Volgens Locke kunnen we deze puzzel niet oplossen met een beroep op een onsterfelijke en immateriële ziel. Als onze identiteit volledig in de ziel gelegen is, dan is er niets wat deze ziel met het lichaam verbindt. Hierdoor kan dezelfde ziel zich tijdens de Wederopstanding in verschillende lichamen nestelen. Volgens Locke zou dit zelfs de mogelijkheid open laten dat wij komen te herrijzen in het lichaam van een varken!

Geheugen doorslaggevend

Locke's eigen oplossing is gebaseerd op het idee dat ons bewustzijn ervoor zorgt dat we door de tijd heen hetzelfde blijven. Met name ons geheugen is hierbij van doorslaggevend belang: we blijven dezelfde persoon door de tijd heen zolang we bewuste herinneringen hebben aan ons vroegere zelf. Dus: als ik me kan herinneren dat ik vorig jaar ben gaan snowboarden, dan ben ik dezelfde persoon als de persoon die vorige jaar ging snowboarden. Onze identiteit als persoon reikt dus precies zover als ons geheugen.

Het bewustzijn vormt volgens Locke de basis voor morele en juridische verantwoordelijkheid. Als ik me een bepaalde handeling uit het verleden bewust kan herinneren, dan maakt het niet uit of mijn materiële lichaam in de tussentijd is veranderd: het is namelijk nog steeds de handeling van dezelfde persoon. Omgekeerd geldt dat als ik me een handeling uit het verleden niet bewust kan herinneren, het niet uitmaakt of mijn materiële lichaam in tussentijd hetzelfde is gebleven. Het is in dat geval niet de handeling van dezelfde persoon, en ik ben dan ook niet verantwoordelijk voor deze handeling. Volgens Locke is het dus terecht dat Kenneth Parks niet verantwoordelijk wordt gehouden voor de moord op zijn schoonouders. Hij kan zich deze moord namelijk niet herinneren. En dat betekent ook dat wanneer het Laatste Oordeel daar is, Parks volgens Locke niet als slaapmoordenaar terecht zal hoeven staan.

 

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    GODVERREDOMME

    GODVERREDOMME

    GODVERREDOMME

    LIEVEN, STOP MET HET KEUVELEN MET DIE SMEERLAP, DIE GROSSIERT IN BEDREIGINGEN< DOODSWENSEN,... 21-08-2019 01:15
  • Hallo Wim, ik zeg niet dat geloven in een leven na de dood een 'waan' is, want ik weet het niet oh het bestaat. Als het bestaat dan is het... 20-08-2019 22:36
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Lieven.

    ik lees in je laatste bijdrage dat ook jij denkt dat het geloven in een leven na de dood een waan is. Vergis ik me?

    Ook al... 20-08-2019 22:05
  • Wim de Rooij, Eindhoven zei Naar deze reactie >>>
    Hallo Gilbert Knuyt.

    Dat bedoel ik met er is geen schijntje van bewijs. Je toont aan dat ik gelijk heb.

    Dat men lang dacht dat er leven na... 20-08-2019 21:48
  • Het punt betrof nu juist de inhoud hé:)

      20-08-2019 18:12
  • Wim, ik denk dat wezens die het bewustzijn en de gedachte kunnen vormen dat ze sterfelijk zijn tot de hoopvolle gedachte aan een leven na de... 20-08-2019 17:18