Mandeville als nadere reformator

Mandeville als nadere reformator
25 apr
2014

Een profeet wordt in zijn vaderland niet geëerd. Deze waarheid geldt zeker voor Bernard Mandeville, de in Rotterdam geboren medicus en satiricus die in London uitgroeide tot één van de grootste intellectuele plaaggeesten van de achttiende eeuw.

 

Waar de gedachtenis aan Erasmus en Spinoza wordt levendgehouden met standbeelden en plaquettes, is er in Nederland vrijwel niets meer dat nog herinnert aan de ‘Author of the Fable of the Bees’, zoals de immigrant steevast werd aangeduid.

Met het toeslaan van de economische crisis dook zijn naam de afgelopen jaren enkele keren op in kranten en tijdschriften. Mandeville kwam de twijfelachtige eer toe om samen met Adam Smith - het kwade genius achter de invisible hand-gedachte - het fundament te hebben gelegd voor een economie van de hebzucht en het eigenbelang. Afdoende bewijsmateriaal werd gevonden in de ondertitel van de Fable of the Bees, te weten private vices, publick benefits, en een korte samenvatting van centrale gedicht ‘The grumbling hive’: een op de Engelse samenleving lijkende bijenkorf die haar werkgelegenheid, rijkdom en macht ontleent aan de alomtegenwoordige ondeugd, hebzucht en fraude, raakt in algeheel economisch verval door de herinvoering van deugden als eerlijkheid en tevredenheid. De moraal van het verhaal, dat economische welvaart en groei onlosmakelijk verbonden zijn met onze zelfzuchtige begeertes, stond haaks op de communis opinio dat rijkdom het product is van zuinigheid, spaarzaamheid en ijver. Mandevilles these werd in zijn tijd als ronduit schokkend ervaren, en post-calvinistisch als we zijn lijken we nog altijd niet van de klap te zijn bekomen. Aan een vaderlander die ons in de economische crisis heeft gestort worden we liever niet herinnerd.

Geestelijk kapitaal

Het is echter maar zeer de vraag of we de bijenfabel moeten lezen als een kapitalistisch manifest. De auteur merkt met recht op dat de ondeugd nergens in het boek wordt aangemoedigd. Zijn primaire doel is de hypocrisie aan te tonen van hen die zich laven aan de geneugten van de commerciële samenleving en tegelijkertijd oproepen tot het uitbannen van de ondeugdzaamheid die er aan ten grondslag ligt. Later in zijn werk voegt hij hier nog wat meer stichtelijke doelen aan toe. De Fable, zo schrijft Mandeville, “beschrijft de aard en symptomen van de menselijke hartstochten, ontdekt hun kracht en dekmantels, en traceert eigenliefde in haar donkerste uithoeken”. Elders zegt hij over het boek dat het “de verwording van onze natuur opspoort”. Het “wijst niet alleen indirect op de noodzaak van openbaring en geloven, maar ook op de praktijk van de christelijkheid die duidelijk te zien is in het leven van mensen … door aan de ene kant de ijdelheid van de wereld en de verfijndste geneugten ervan uiteen te zetten, en aan de andere kant de ontoereikendheid van de menselijke rede en heidense deugden om echte gelukzaligheid te verschaffen”.

Hoe serieus moeten we dit nemen? Bij vrijdenkers als Mandeville is het zaak om tussen de regels door te lezen. Juist door dit te doen ontdekken we dat de tegenstelling tussen wat christenen belijden en daadwerkelijk praktiseren, en het onderscheid tussen werelds geluk en eeuwige gelukzaligheid belangrijke motieven in zijn werk vormen. Mandeville is van mening dat deugdzaamheid en navolging van Christus zelfverloochening en zelfopoffering vereisen, praktijken die nauwelijks tot niet worden aangetroffen bij de zelfverklaarde christenheid van zijn tijd. Haar opvatting lijkt te zijn dat deugdzaamheid van nature is aangeboren en dat het evangelie prima te rijmen is met wereldlijke voorspoed en macht. Vraag hen “naar werkelijk genoegen en zij zullen je met de stoïcijnen zeggen dat er geen ware gelukzaligheid kan liggen in de dingen die aards en verdorven zijn. Maar neem dan hun leven in beschouwing en je zult zien dat zij in niets anders behagen scheppen”. Volgens Mandeville zijn slechts zij die worden bijgestaan door Gods bijzondere genade  in staat hun begeerten te overwinnen en hartstochten in te tomen.

Duivel of profeet?

Provocerende en satirische werken als die van “Man-Devil”, zoals hij door een tijdgenoot werd getypeerd, moeten altijd met zorg worden ontleed. Het valt mij echter zwaar om er een achttiende-eeuwse Gordon Gekko (

) in te ontdekken. Mocht je hem vragen waar het ware geluk het meest waarschijnlijk kan worden ervaren, aldus Mandeville in het voorwoord van de Fable, dan zou hij “de voorkeur geven aan een kleine vreedzame samenleving waarin de mensen … er tevreden mee zouden zijn te leven van de natuurlijke opbrengst van de lap grond die ze bewonen, boven een enorme massa die zich in rijkdom en macht wentelt ... en door buitenlandse luxe zichzelf in eigen lang op het slechte pad brengt”. Ondeugd en hebzucht mogen leiden tot aards geluk, voor het hervinden van het paradijselijk geluk zijn we aangewezen op openbaring en genade. Misschien had onze landgenoot overzee bij nader inzien toch meer weg van een profeet dan van een duivel. Maar of Mandevilles impliciete boodschap van eenvoud en zelfbeheersing hedendaagse Nederlanders warm doet lopen voor een standbeeld waag ik te betwijfelen.

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Ik weet niet wat modaliteiten collaps is maar wel dat er vele afleidingen logisch correct zijn maar dat de uitkomst daarom nog geen waarheid... 03-04-2020 08:45
  • Als ik wat verder lees, dan wordt her en der vermeld dat het argument van Godel ten onder gaat aan modal collaps. Weet iemand wat dat is en... 02-04-2020 19:56


  • Dag Edward,

     

    Of ik galoppeer, dat weet ik
    niet, ik geef gewoon mijn visie. Maar misschien komt die hier en daar niet
    helemaal overeen... 31-03-2020 23:01
  • Edward Apcar zei Naar deze reactie >>>
    @Lieven 30-03-2020 11:32

    Nu vergaloppeer je je toch echt, beste Lieven. Je raakt verward in je eigen breinbreisels.
    Natuurlijk willen... 31-03-2020 21:48
  • ...nog eentje en dan stop ik ermee.
    Wie het schoentje past trekke het aan...... 30-03-2020 11:51