Op zoek naar het verborgene

Op zoek naar het verborgene
23 okt
2013
Een van de grootste dwalingen binnen de geschiedenis van de natuurwetenschappen is het bekijken van het verleden door de bril van het heden. Tot en met de jaren 70 van de vorige eeuw was dit eerder regel dan uitzondering.

 

Historici maakten gebruik van de huidige indeling in wetenschappelijke disciplines zoals natuurkunde, scheikunde en wiskunde en traceerden vervolgens hun oorsprong. Ideeën en praktijken uit het verleden die om wat voor reden dan ook niet geleid hadden tot de moderne wetenschappen werden als niet-wetenschappelijk bestempeld of simpelweg genegeerd. Vooral onder invloed van (post-)verlichtingsdenken werden ook de hoofdpersonen uit de wetenschapshistorie in deze mal gegoten, wat leidde tot mythevorming: Kepler, Galilei, Descartes, Newton werden tot verlichtingsdenkers gemaakt, die zich niet bezighielden met onwetenschappelijke zaken. Bewijs contra dit idee werd eenvoudigweg verzwegen of toegewezen aan ouderdom of seniliteit. Toen Cambridge eind 19e eeuw een grote collectie Newton-manuscripten ontving van de vijfde Earl of Portsmouth werden alle religieuze en alchemische documenten retour gezonden: in die onzin had men geen interesse.

 

Tegen het einde van de 20ste eeuw begon het besef langzaam door te dringen dat hier de geschiedenis onrecht werd aangedaan. Als de groten van toen alchemie, astrologie en religie als zeer belangrijk zagen, moest dat terugkomen in de geschiedschrijving. Ook het retrospectief opleggen van onze moderne disciplines op het verleden wordt heden ten dage als doodzonde bestempeld. Want waarom leidde nu juist de ene praxis tot onze moderne natuurwetenschappen, en de andere niet? Was dat simpelweg een kwestie van goed of fout? Zo eenvoudig blijkt het niet te zijn.

 

Laten we de alchemie eens als voorbeeld nemen. Ons idee van alchemie als een duistere demonische zaak, gericht op het vinden van het eeuwige leven en de steen der wijzen die lood in goud kan veranderen, stamt volledig uit de verlichting. Dit beeld van alchemie heeft ertoe geleid dat tot ver in de 20ste eeuw geen serieus historicus zich aan de geschiedschrijving hiervan wilde wagen, en de pioniers onder hen werden met argwaan bekeken. Inderdaad, alchemische boeken staan vol met esoterische teksten en afbeeldingen, allegorische vertellingen en mysterieus ogende experimenten. Veel alchemisten waren inderdaad op zoek naar een puur materiaal dat tot transmutatie kon leiden. Maar waarschijnlijk is het juist de alchemie die ertoe geleid heeft dat de moderne scheikunde is ontstaan. Alchemisten waren op zoek naar de occulte, dat is verborgen kennis die God in de natuur heeft gelegd. Deze kennis was niet gerelateerd aan demonische praktijken, maar aan de natuur zelf: het ging om puur natuurwetenschappelijke inzichten, die voor het gewone zicht verborgen waren. Hiertoe voerden ze allerlei experimenten uit die we heden ten dage als scheikundig zouden bestempelen en ontwikkelden ze corpusculaire (deeltjes-)theorieën. In het midden van de 17e eeuw, als Descartes zijn volledig mechanische en dus beredeneerbare vortextheorie heeft ontvouwen, zien we hoe anderen zich juist meer in alchemie gaan verdiepen, omdat Descartes' theorie zeer onbevredigend is. Uiteindelijk poneert Newton in zijn Principia Mathematica de zwaartekracht: een niet-materialistische entiteit, onzichtbaar, die zich mathematisch gedraagt. En tot het einde van zijn leven zoekt hij naar dat wat de natuur verborgen heeft: de oorzaak van die zwaartekracht.

 

Het idee dat onze verlichte natuurwetenschappen het summum zijn van menselijk vernuft heeft me altijd bevreemd. We hebben een volledig mathematisch wereldbeeld ontwikkeld, een complex van instrumentalistische theorieën waarmee we praktisch aan de slag kunnen. Het feit dat we computers, vliegtuigen en zelfs ruimtevaart hebben ontwikkeld, laat zien dat deze theorieën zeer succesvol zijn.  Hiervoor hebben we echter elke poging om de realiteit te beschrijven, laten varen. Newton was nog ontevreden met zijn ‘occulte’ oplossing: hij wilde verder zien, dieper de materie begrijpen, weten wat zwaartekracht nu echt is. Na hem werden krachten gaandeweg geaccepteerd als verklaring, terwijl ze in feite niets verklaren maar louter beschrijven. Met de komst van de quantummechanica verdween ook de beschrijving van de werkelijkheid uit de natuurwetenschappen, en daarmee hebben we genoegen genomen. We lijken nog louter geïnteresseerd in functionaliteit: als het werkt, is het goed. Waar is onze nieuwsgierigheid gebleven? Waar onze eer als wetenschapper, als mens?

 

Voor zeer veel natuurwetenschappers uit vroeger tijd was de zoektocht naar het verborgene een opdracht, een goddelijke opdracht. Het bestuderen van het Boek van de Natuur was even belangrijk als het bestuderen van dat andere Boek, de Bijbel. Newtons natuurfilosofie was met recht een filosofie van de natuur, een allesomvattend wereldbeeld dat onlosmakelijk verbonden was met zijn religieuze opvattingen. Ik denk dat dat voor veel, zo niet alle wetenschappers nog steeds geldt: een onlosmakelijke band tussen religieuze en natuurwetenschappelijke opvattingen. QED.

 

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • de kosmos lijkt me zodanig dynamisch en variabel met zodanig veel invloeden dat het amper mogelijk is om hier ideale volmaakte vormen te... 21-03-2019 23:36
  • Dag Ronald,

    er zullen van alle soorten gelovigen rondlopen dan, sommigen eerder rationeel, anderen eerder gevoelig.
    Ik moet zeggen, voor... 21-03-2019 23:15
  • Benedict Broere zei Naar deze reactie >>>
    Lieven 21-03-2019 19:30   >>> Max Planck said in 1944, "As a man who has devoted his whole life to the most clear headed science, to the... 21-03-2019 20:21
  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    En zo ben je bij Plato aanbeland, de leer van de "volmaakte" vormen en de afkeer van het complexe en van het vele. Maar al met al is het... 21-03-2019 20:00
  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    Beste Lieven 

    Mensen worden wel verleid door de prachtige formules van Einstein om de relativiteitstheorie te aanvaarden. Maar ik ken geen... 21-03-2019 19:35
  • Jazeker valt een ellips heel wiskundig te beschrijven. Ik gaf ooit praktische beschrijvende meetkunde, meetkundig tekenen,... 21-03-2019 19:34