Economie en geloof: conflict of harmonie?

Economie en geloof: conflict of harmonie?
10 okt
2013

In reactie op het ooit modieuze conflictmodel is er de afgelopen decennia steeds meer aandacht gekomen voor de positieve bijdrage van het christelijke geloof aan de opkomst van de moderne natuurwetenschappen.

 

Bij nader inzien bleek de fabel van de wetenschappelijke revolutie als overwinning van de rede op het geloof moeilijk te verenigen met het harmonieus samengaan van deze faculteiten bij menige zeventiende-eeuwse denker. Het christelijk geloof, zo is de gedachte, vormde veeleer een stimulans dan een belemmering voor de bestudering van het ‘boek der natuur’. Het feit dat de natuurwetenschappen zijn ontstaan binnen de dampkring van het christendom is dan ook meer dan toevallig. Een vraag die maar weinig gesteld wordt is hoe dit eigenlijk zat met de oudste sociale wetenschap: de economie. Bestaat er eveneens een verband tussen haar geboorte en het christelijk geloof?

 

Met Adam Smith als vader wordt de klassieke periode in de moderne economie doorgaans gesitueerd aan het einde van de achttiende en begin van de negentiende eeuw. Vanaf dat moment werden aan beide zijden van Het Kanaal de eerste economische leerstoelen ingesteld en begon men op natuurwetenschappelijke wijze economie te bedrijven. De wortels van de economische wetenschap liggen evenwel veel verder in het verleden. De oude Grieken en Romeinen, de kerkvaders en de scholastici gaven allen op hun manier vorm aan het economisch denken. In de twee eeuwen voorafgaand aan Smith waren het de mercantilistische pamflettisten, politieke filosofen en natuurrechtsgeleerden die deze kennis verder uitbouwden.

 

Koopman en dominee

Sprekend over deze laatste pre-Smithiaanse en de daarop volgende klassieke periode is het interessant om vast te stellen dat de economie sterk de aandacht trok van theologen. “De Schotten als Hume en Adam Smith, en buitenlandse ingezetenen van London als Mandeville en Cantillon buiten beschouwing latend”, zo schreef de bekende econoom John Maynard Keynes in één van zijn brieven, “kan ik niemand die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van politiek-economische ideeën bedenken, Bentham uitgezonderd, die geen geestelijke en in de meeste gevallen een hoogwaardigheidsbekleder binnen de kerk was”. Aan Keynes’ observatie valt wel het een en ander af te dingen, maar het aandeel van godgeleerden in de opkomst en uitbouw van de economische wetenschap is op z’n minst opvallend. Blijkbaar was er iets in de studie van productie, distributie en consumptie dat hun harten sneller deed kloppen.

 

Ondanks hun wantrouwen jegens alles dat met geld te maken heeft, gingen de theologen van de vroege kerk en de middeleeuwen hen hierin voor. Op zoek naar rechtvaardigheid en deugdzaamheid onderwierpen zij de economie van hun dagen aan een ethische analyse. Deze morele component, geïnformeerd door de christelijke theologie, zou in de vroegmoderne periode geleidelijk aan plaatsmaken voor een empirische benadering van economische vraagstukken. Geïnspireerd door de opbloeiende ‘natuurfilosofie’ werd de nationale en internationale markt steeds meer opgevat als een economy, een  zelfregulerend systeem met eigen grondbeginselen en wetmatigheden. Het is verleidelijk om in deze economische variant van de wetenschappelijke revolutie een proces van secularisering te zien. Alsof de plaats van de godvruchtige scholastieke economen werd ingenomen door de worldly philosophers, slechts geïnteresseerd in de wetten van het dagelijks brood.

 

Goddelijke economie

Hoewel in dit idee van een zondeval van de economie een kern van waarheid zit, was het vroegmoderne economische denken alles behalve van God los. Vanuit de gedachte van een geschapen werkelijkheid werd de hand van God in allerlei aspecten van het economische leven opgemerkt. De opkomst van de (internationale) handel, de verdeling van arbeid onder de standen van samenleving, en de markt als remedie voor de op eigenbelang gerichte mens waren voor de zeventiende- en achttiende-eeuwer slechts drie voorbeelden van een zich manifesterende goddelijke voorzienigheid. Belangrijker nog voor de latere wetenschap der economie was het toenemende geloof in het bestaan van wetmatigheden voor het economisch domein. Deze wetmatigheden, begrepen als heilzame tendensen die in de orde der natuur verscholen liggen en door machthebbers moeten worden geïmiteerd, werden beschouwd als onderdeel van de goddelijke scheppingsorde. We doen er verstandig aan, aldus Edmund Burke in 1795, “niet de wetten van de handel te overtreden, welke zijn de wetten der natuur, en derhalve de wetten van God”.

 

Het is historisch gezien onhoudbaar om economische wetenschap een christelijke ‘uitvinding’ te noemen. Wel is zij een typisch product van de Westerse cultuur, waarop door het christendom een niet te overschatten invloed is uitgeoefend. Van groot belang voor opkomst van de natuurwetenschappen was de gedachte dat deze werkelijkheid een ordelijk ontwerp van God is. Zij vormde tevens de grondslag voor de economische wetenschap en wel in die zin dat aan de economie een soortgelijke orde werd toegedicht als aan de natuur die onderzoek ernaar zinvol en in potentie nuttig maakte. Het is daarom niet vreemd dat juist theologen zich tot het economische hoofdstuk van het boek der natuur voelden aangetrokken en aan de opbouw van de economie wilden bijdragen.

 

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • Ik weet niet wat modaliteiten collaps is maar wel dat er vele afleidingen logisch correct zijn maar dat de uitkomst daarom nog geen waarheid... 03-04-2020 08:45
  • Als ik wat verder lees, dan wordt her en der vermeld dat het argument van Godel ten onder gaat aan modal collaps. Weet iemand wat dat is en... 02-04-2020 19:56


  • Dag Edward,

     

    Of ik galoppeer, dat weet ik
    niet, ik geef gewoon mijn visie. Maar misschien komt die hier en daar niet
    helemaal overeen... 31-03-2020 23:01
  • Edward Apcar zei Naar deze reactie >>>
    @Lieven 30-03-2020 11:32

    Nu vergaloppeer je je toch echt, beste Lieven. Je raakt verward in je eigen breinbreisels.
    Natuurlijk willen... 31-03-2020 21:48
  • ...nog eentje en dan stop ik ermee.
    Wie het schoentje past trekke het aan...... 30-03-2020 11:51