Quid est veritas? Galilei, Dawkins en de waarheid

Quid est veritas? Galilei, Dawkins en de waarheid
27 feb
2013
Begin dit jaar maakte ik mijn recensiedebuut in het RD met een bespreking van de Nederlandse vertaling van ’het boek ‘Dialogo’ van Galileo Galilei uit 1632. Een niet onomstreden boekwerk: de toenmalige paus was hierover zacht gezegd not amused. Galileï moest dan ook diep door het stof. Hij was al eens eerder in aanvaring gekomen met de pauselijke rechtbank vanwege zijn Copernicaanse ideeën – de opvatting dat de aarde om de zon draait, en niet de zon om de aarde - , en had beloofd zich ditmaal in te houden. Wat was er gebeurd? Hoe is dit proces vervolgens een eigen leven gaan leiden? En wat kunnen we hiervan leren?

 

Galileï had van de nieuwe paus de opdracht gekregen een neutrale uiteenzetting te geven van het heersende Ptolemaeische wereldbeeld en het nieuwe Copernicaanse. Het resultaat was echter verre van neutraal. Het bloed kroop blijkbaar waar het niet gaan kan, en Galileï verklaarde het Copernicaanse model op alle punten superieur aan het oude model. Indirect maakte hij de Paus ook nog voor simpele ziel uit. Galileï was dan ook bepaald geen bescheiden mens.

 

Het proces tegen Galileï is in de Verlichting een eigen leven gaan leiden. Het werd gehijacked door velen die hierin een schoolvoorbeeld van de oorlog tussen geloof en wetenschap zagen. De arme, verlichte Galileï, proponent van de waarheid, versus de tirannieke en machtsbeluste Kerk. Een nadere bestudering van de zaak leert dat die waarheid van Galileï behoorlijk rammelde. Zo presenteert hij in de Dialoog een zeer geïdealiseerde versie van het model van Copernicus, dat volmaakt voldoet aan alle waarnemingen, en daardoor het Ptolemaeische model ver overstijgt. Feit is echter dat het model van Copernicus bepaald niet beter overeenkomt met de waarnemingen van de hemellichamen dan dat van Ptolemaeus; pas met de verbeteringen van Kepler en het baanbrekende werk van Newton ontstaat er een model dat wel boven het oude uitgaat. Door het weglaten van allerlei moeilijkheden met het Copernicaanse model neemt Galileï de waarheid dus niet zo serieus. Hij is ervan overtuigd dat hij gelijk heeft, en gebruikt zijn dialectische trukendoos om de lezer daarvan te overtuigen.

 

Ergens doet Galileï me denken aan Richard Dawkins. Ook Dawkins is ervan overtuigd dat hij gelijk heeft, en schroomt niet om in zijn aanvallen op religie de waarheid geweld aan te doen. Zijn The God Delusion is daarvan een schoolvoorbeeld, evenals het verheffen van een wetenschappelijke theorie (evolutie) tot feit. Geen fysicus zal ooit beweren dat het Standaardmodel een feit is, maar louter de beste verklaring die we op dit moment hebben, de verklaring waarvan we denken dat deze de ontologische waarheid het dichtst benaderd.

 

De afgelopen jaren zijn meerdere wetenschappers in het nieuws gekomen omdat ze in hun onderzoeken het met de waarheid niet zo nauw nemen. Diederik Stapel komt in Google eerder naar boven dan zijn naamgenoot Samsom, zoveel is er over deze man te doen geweest. Rommelen met gegevens is not done, vinden we. Maar toch gebeurt het. Maatschappelijke status, financieel gewin, het promoten van een ideologie. Ook aan beide zijden van het evolutie-schepping debat komen we zeer sterke staaltjes tegen, van de vondst van de (vervalste) Piltdown-mens tot de creationistische propaganda van Dr. Dino. Blijkbaar kunnen bepaalde overtuigingen zo sterk zijn dat ze tot waarheid worden verheven. De vraag is natuurlijk of dat niet in meer of mindere mate altijd gebeurt. Wij zijn tenslotte subjectieve wezens die redeneren en handelen op grond van onze overtuigingen. In hoeverre is de objectieve waarheid überhaupt toegankelijk, en mag dus redelijkerwijze van ons verwacht worden dat wij daarnaar handelen? Voer voor filosofen. Wellicht biedt dit soelaas voor Galileï. Hij was zo overtuigd van wat hij als de waarheid zag, dat hij koste wat het kost anderen daarvan wilden overtuigen.

 

Reacties mogelijk gemaakt door CComment

Uitgebreid zoeken

Categorie
Tag
Auteur
Tekst

Laatste reacties

  • @Bert, ik volg je niet helemaal je schrijft: 

    [Verantwoordelijke mensen kunnen niet vermijden die verantwoording te voelen en die ook te nemen, of ze nu religieus zijn of niet]

    Eens 

    Maar vervolgens: [Als de onderzoekers iets aangetoond zouden hebben dan is het dat religieus geloof mensen onverantwoordelijk kan maken]

    Natuurlijk kan dat, maar dat geldt zo zoveel zaken, maakt het... 23-01-2019 19:29
  • misschien schreef men 'geloofd' met een 'd' omdat geloven tegenwoordig wel wat iets uit de verleden tijd is geworden  ;-) 23-01-2019 19:13
  • De resultaten van zo'n wetenschappelijk onderzoek kunnen best wel kloppen.
    In iets geloven helpt vast en zeker. Het placebo effect is... 23-01-2019 19:11
  • @ChrisH: Als je de analogie even doortrekt naar de westerns, zie dat in de film The Good, The Bad and the Ugly, The Good er nog het beste... 23-01-2019 18:15
  • Gilbert,

    een atheïst of iemand die niet in god gelooft wijst een god niet af, neen, hij gelooft er gewoonweg niet in. Als men een god... 23-01-2019 18:10
  • Ronald V. zei Naar deze reactie >>>
    Aan de redactie

    In de regel is uw taal goed verzorgd. En zijn de plaatjes geslaagd. 

    Maar. Ik las: Als je geloofd dat ... 

    Sorry maar... 23-01-2019 17:42